--> <سه‌رپێڵی زه‌هاو>
  بلاگی سه‌رپێڵی زه‌هاو  
måndag, juni 12, 2006

مه‌وله‌وی ، شاعیری ریالیزم، کلاسیزم و سوفیزم

خامه‌ شه‌ق وه‌رده‌ن ده‌م مه‌کرده‌وه‌
زار زار مه‌ناڵو وه‌ ده‌م ده‌رده‌وه‌
توپا، شکسته‌ی به‌رد هه‌رده‌ی ده‌رد
چه‌م کور مه‌ینه‌ت، ته‌ن لاغر، ڕه‌نگ زه‌رد!
"مه‌وله‌وی"
باده‌نۆشی خانه‌دانی تاوه‌گۆزی، ئارایشده‌ری به‌ره‌بابی شاهۆی، پیغه‌مبه‌ری شعری سه‌ده‌ی ڕابوردوو، شۆڕش گێڕی باوه‌ڕی تازه‌ نۆ، شه‌یدا به‌نووری پاکی یه‌زدان، مه‌فتوون به‌ سۆزی ناڵه‌ی ده‌روێشان. پێشه‌نگی کاروانی دوورناسان، خه‌رقه‌پۆشی ئاهه‌نگی مه‌ی نۆشان، مه‌له‌وانی ده‌ریای بیر تیژیی، شۆڕه‌سواری سارای نوکته‌ بێژی، دڵی ڕووناک بووه‌ به‌ ڕووناکی خاوه‌نی جیهان، زمانی گویا بووه‌ به‌ ده‌نگی فریشته‌ی ئاسمان.

شابازی خه‌یاڵی هه‌ر ده‌م له‌ میرغوزارێکا بۆنی گوڵێکی کردووه‌، ده‌می به‌ سۆزی پیری پیران و ناڵه‌ی جه‌رگی ده‌روێشان، ده‌می به‌ ده‌ربڕینی گه‌وهه‌ری نوکته‌ به‌ یادی نیازی ئازیزان، ده‌می به‌ باسی ڕشتنی ئاوی شه‌تاوان و هاژه‌ هاژی تاڤگه‌کان! که‌وابوو مه‌وله‌وی هه‌م خۆشخوانیی حه‌قپه‌ره‌ستی بووه‌، هه‌م نه‌وخوانی به‌زمی سه‌رمه‌ستی!!...
شاعیری به‌رزی ئاسمانی کورده‌واری؛ "مه‌وله‌وی" ناوی "عه‌بدولڕه‌حیم" و کوڕی "مه‌لا سه‌عید" و نازناوی (مه‌عدووم) و ناوبانگی "مه‌وله‌وی"ه‌ و به‌ شه‌ش پشت ئه‌چێته‌وه‌ سه‌ر (مه‌لا ئه‌بوبه‌کری موسه‌نف) خاوه‌نی کتێبی "الوزووح" و له‌ بنه‌ماڵه‌ی پیرخدری شاهۆیه‌... "مه‌لا یوسف جان" که‌ یه‌کێک بووه‌ له‌ نه‌وه‌کانی مه‌لا ئه‌بوبه‌کر له‌ "چۆڕ"ی مه‌ریوانه‌وه‌ چووه‌ته‌ "تاوه‌گۆز"ی جوانڕۆ و ئاوای کردووه‌ته‌وه‌ و تیایا دانیشتووه‌. ئه‌و شوێنه‌ کانی و سه‌راوێک بووه‌ و بێ ئاوه‌دانی داری "تاوگ" و "گوێز"ی لێ بووه‌، پاشان دێیه‌که‌ هه‌ر به‌و ناوه‌وه‌ نابانگ ئه‌ستێنێ و له‌ وتندا بۆ سووکی ئه‌بێ به‌ "تاوه‌گۆزی".
به‌ پێی ئه‌و به‌ڵگه‌ی که‌ له‌ کتێبی (سدیق بوره‌که‌ی) هاتووه‌، مه‌وله‌وی له‌ دێی (یاقشڵاخ)ی سه‌رشاته‌ له‌ ناوچه‌ی (تاوه‌گۆزی) پێی ناوه‌ته‌ مه‌یدانی ژیانه‌وه‌. هه‌ر له‌ سه‌رده‌می مناڵیدا ماڵی باوکی کۆچی کردووه‌ته‌ گوندی (بێژاوه‌).

مه‌وله‌وی له‌ ساڵی 1806ی میلادی له‌ سه‌رشاته‌ی خواروو له‌ دایک بووه‌. ناوبراو له‌ بنه‌ماڵه‌یه‌کی ئایین و زانست په‌روه‌ری ناسراوی کورده‌، هه‌روه‌ها مه‌لا ئه‌بووبه‌کری مه‌سه‌نیفی چۆڕیی باپیری زانایه‌کی دیار بووه‌ و کتێبی "الاسوول"ی داناوه‌ که‌ تایبه‌ته‌ به‌ مه‌سه‌له‌ تیورییه‌کانی ئایینی ئیسلام.
باوکی مه‌وله‌ویش مه‌لای چاک و زانا بووه‌، له‌ گوندی بێژاوای نزیک هه‌ڵه‌بجه‌، حوجره‌ی هه‌بووه‌ و وانه‌ی وتووه‌ته‌وه‌. مه‌وله‌ویش هه‌ر له‌وێ نێردراوه‌ته‌ به‌ر خوێندن. به‌ ده‌ستووری فه‌قیێکانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌، مه‌وله‌وی بۆ خوێندن و له‌ زانست گه‌ڕان شاره‌و شارو گونداو گوندی له‌ کوردستانی عێراق و ئێراندا کردووه‌، له‌ هه‌ڵه‌بجه‌، خوڕماڵ، بیاره‌، ته‌وێڵه‌، سلێمانی، پاوه‌، چۆڕ، سنه‌ و گه‌لێ شوێنی تر ژیاوه‌ و خوێندوویه‌تی.
دوای مردنی باوکی مه‌وله‌وی ناچار بووه‌، بۆ به‌ خێو کردنی خێزانه‌که‌یان بۆ ماوه‌یه‌ک ده‌س له‌ خوێندن هه‌ڵگرێ. پاشان چووه‌ته‌ جوانڕۆ و سه‌ر له‌ نوێ تێهه‌ڵچووه‌ته‌وه‌ و له‌وێشه‌وه‌ بۆ سنه‌ و ماوه‌یه‌ک له‌وێ سه‌قام گیر بووه‌. مه‌وله‌وی له‌ سه‌رده‌ستی زانای به‌ناوبانگ و موفتی سلێمانی ئه‌و ڕۆژگاره‌ مه‌لا عه‌بدولڕه‌حمانی نۆتشه‌ییدا خوێندنی ته‌واو کردووه‌ و ئیجازه‌ی مه‌لایه‌تی وه‌رگرتووه‌. "ڕای جیاواز ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ش هه‌یه‌ که‌ له‌ کوێ و له‌ سه‌ر ده‌ستی کێدا مه‌وله‌وی خوێدنی ته‌واو کردووه‌، بۆ نموونه‌ عه‌لائه‌دین سه‌جادی نووسیوویه‌تی، که‌ له‌ سنه‌ و له‌ مزگه‌وتی دارولئه‌حسان له‌ سه‌رده‌می ڕه‌زا قولی خانی ئه‌میری ئه‌رده‌ڵاندا لای مه‌لا ئه‌حمه‌دی نوتشه‌یی ئیجازه‌ی وه‌رگرتووه‌". مه‌لا عه‌بدولکه‌ریمی موده‌ڕیس ئه‌م بۆچوونه‌ی لا ته‌واو نییه‌ و ده‌ڵێ: "مه‌لا ئه‌حمه‌دی نوتشه‌یی ساڵی 1872 له‌ سنه‌ مه‌لایه‌تیی نه‌کردووه‌ و مه‌وله‌وی له‌و ساڵانه‌دا ته‌مه‌نی 66 ساڵێک بووه‌. مه‌وله‌وی شیعرێکی هه‌یه‌ که‌ به‌ حیسابی ئه‌بجه‌د ئاماژه‌ی ساڵی هاتنه‌ دنیای مه‌لا ئه‌حمه‌دی نوتشه‌یی کردووه‌ که‌ ساڵی 1229ک/1813ز. ده‌کا. جا وه‌ک ده‌رده‌که‌وێ مه‌وله‌وی هه‌شت ساڵێک له‌ مه‌لا ئه‌حمه‌دی نوتشه‌یی گه‌وره‌تر و ڕێشی تێ ناچێ مه‌وله‌وی لای ئه‌م و له‌م ته‌مه‌نه‌ گه‌وره‌یه‌دا ئیجازه‌ی وه‌رگرتبێ. مه‌وله‌وی له‌وکاتانه‌دا شۆره‌ت و ناوبانگی زانایی له‌و ناوچانه‌دا ڕۆیشتووه‌و ئیقلیمگیر بووه‌".
دوای خوێندن ته‌واو کردن، مه‌وله‌وی له‌ گوندی چرۆستانه‌ی نزیک هه‌ڵه‌بجه‌ بووه‌ به‌ مه‌لا و ده‌رسی به‌ فه‌قییان وتووه‌.
هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای لاوییه‌وه‌ مه‌وله‌وی به‌ هه‌ستی شاعیرانه‌ی سه‌ودایه‌کی سۆفییه‌تی له‌ سه‌ردا بووه‌ و بۆ ڕێگای ڕاست گرتن و له‌ یه‌زدان نزیک بوونه‌وه‌ش ویستوویه‌تی سلووک بکا، بۆیه‌ ڕووی کردۆته‌ ته‌وێڵه‌ و لای شێخ عوسمانی سیراجه‌دین، که‌ یه‌کێک له‌ خه‌لیفه‌ دیاره‌کانی مه‌ولانا خالیدی نه‌قشبه‌ندی بووه‌، ته‌ریقه‌تی وه‌رگرتووه‌.دوای بوون به‌ موریدی شێخی سیراجه‌دین، به‌ گوێره‌ی داب و ڕه‌وشتی سۆفییان، خه‌ڵوه‌تی خوا ناسیی خۆیی په‌ره‌پێداوه‌.

مه‌وله‌وی شاعیرێکی ڕاستگۆ و خاوه‌ن هه‌ڵوێست بووه‌. داکۆکیشی له‌ حه‌ق و ڕاستی کردووه‌ و هه‌رچی شتێکی پێی ڕاست نه‌بووبێ له‌ دژی وه‌ستاوه‌ و ژیانی دنیایشی بۆ خۆی ئه‌وه‌نده‌ لا مه‌به‌ست نه‌بووه‌. مه‌وله‌وی له‌گه‌ڵ زۆربه‌ی ده‌سڵاتدارانی ئه‌و کاتی کوردستاندا پێوه‌ندی باشی هه‌بووه‌. بۆ نموونه‌ له‌گه‌ڵ به‌گزاده‌ و پاشاکانی جافدا پێوه‌ندی هه‌بووه‌و له‌و بواره‌شدا هۆنراوه‌ی بۆ هۆنیوونه‌ته‌وه‌. ئه‌م هۆنراوه‌شییه‌ بۆ مه‌حموود پاشای جاف هۆنیووه‌ته‌وه‌:
چیش واچۆ (مه‌عدووم) خه‌سته‌ی مه‌هجووریت
حاڵ دیده‌ و دڵ جه‌ ده‌رد دووریت
بدیه‌ به‌و ده‌جله‌ی بێ که‌ناره‌دا
ڕه‌وانه‌ن وه‌ به‌ین به‌غدا شاره‌دا
سه‌یرکه‌ر ئه‌و گه‌رماو شه‌راره‌ی تاوه‌
هوه‌یدان هامن جه‌ لای به‌غداوه‌
ئه‌و ئاخر وشکاو ئه‌سرین دیده‌م
ئید دما نه‌فه‌س دڵه‌ی خه‌م دیده‌م
جه‌و گه‌رماو جه‌و ئاو به‌ر گوزیده‌که‌م
ته‌فتیش که‌ر حاڵات دڵه‌ و دیده‌که‌م!

جارێکیان مه‌وله‌وی ئه‌چێته‌ دیداری مه‌حمووپاشای جاف. کاتێ ئه‌گاته‌ به‌ره‌وه‌، ئه‌بینێ ئافره‌تێکی فره‌جوان و زه‌ریف گۆشه‌ی ڕه‌شماڵه‌که‌ به‌رز ئه‌کاته‌وه‌ و سه‌یری مه‌وله‌وی و هاڕێیه‌کانی ئه‌کا. جا مه‌وله‌ویش ده‌سوده‌م ئه‌م دوو به‌یته‌ ئه‌لێ:
گۆشه‌ی سیاماڵ هۆردا ودیاوه‌
چون مانگ نه‌ گۆشه‌ی هه‌ور سیاوه‌

چه‌رده‌یه‌کی زۆری ژیانی مه‌وله‌وی په‌یوه‌ندی قه‌ڵه‌مڕه‌وی ئه‌رده‌ڵانه‌. ئاشکرایه‌ مه‌وله‌وی له‌ پێته‌ختی ئه‌ماره‌تدا خوێندوویه‌تی و دواتر وه‌ک شاعیر و زانا ناوبانگی ده‌رکردووه‌ و په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ زانایان و ئه‌دیبان و میره‌کانی ئه‌م هه‌رێمه‌دا هه‌بووه‌. که‌سایه‌تی و زانایی و به‌رهه‌می مه‌وله‌وی بۆ ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی و کولتووری ئه‌ماره‌ت گرنگ و پڕ بایه‌خ بوون. مه‌وله‌وی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ حیسامولده‌وله‌ موراد میرزا دا هه‌بووه‌ که‌ ساڵی 1876 فه‌رمانداری کرماشان بووه‌. (شایانی باسه‌ موراد میرزا له‌ نامه‌یه‌کدا چ به‌ که‌سایه‌تی و چ به‌ شیعر مه‌وله‌وی تاوه‌گۆزی به‌ مه‌ولانا جه‌لاله‌دینی ڕۆمی (مه‌وله‌وی) ده‌چڕێنێ و ده‌ڵێ:
ئه‌ی تۆ زاتت هه‌مچوو زات مولوی
وی کلامت چون کلام مه‌سنه‌وی

فه‌رهاد میرزای برای موراد میرزا داوای له‌ مه‌وله‌وی کردووه‌ که‌ بچێته‌ یه‌کی له‌ شاره‌ گه‌وره‌کانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و و له‌وێ مه‌لایه‌تی بکا، به‌ڵام شاعیر زێدی خۆی به‌ جێی نه‌هێشتووه‌و مه‌فته‌ن و خه‌ڵکی خۆیی به‌ هه‌موو کلووری دنیا نه‌گۆڕیوه‌ته‌وه‌.
هه‌روه‌ها له‌ ماوه‌ی ژیانی ئه‌و چه‌ند ساڵه‌ی سلێمانییدا، مه‌وله‌وی دۆستایه‌تی له‌گه‌ڵ ئه‌میره‌کانی باباندا به‌تایبه‌تیش له‌گه‌ڵ ئه‌حمه‌د پاشای باباندا هه‌بووه‌. ئه‌حمه‌د پاشا خۆشی زانا و شاعیر و ئه‌ده‌ب دۆست بووه‌ و کتێبی "ته‌فسیری به‌یزاوی"ی پێشکه‌شی مه‌وله‌وی کردووه‌ و ئاهه‌نگێکی گه‌وره‌ی ئیجازه‌ وه‌رگرتنیشی بۆ ساز کردووه‌.
به‌ نامه‌ و شیعره‌کانی دا دیاره‌ مه‌وله‌وی په‌یوه‌ندییه‌کی به‌ربڵاوی هه‌بووه‌ و له‌ هه‌موو لایه‌کی وڵاته‌که‌یدا هاوڕێ و دۆستی هه‌بوون. یه‌کێکی دی له‌و دۆستانه‌ی مه‌لا محه‌مه‌د ساڵحی فه‌خرولعوله‌مایه‌، که‌ له‌ بنه‌ماڵه‌ی به‌ناو بانگی مه‌ردۆخی بووه‌. ده‌رباره‌ی هه‌ندێ لایه‌نی تری ژیانی مه‌وله‌وی زۆر که‌م زانراوه‌. زۆر ساکار و خاکی ژیاوه‌، ئه‌وه‌ی مه‌به‌ستی بووه‌ زیاتر دنیا فیکری و گیانییه‌که‌ بووه‌. هه‌ر چه‌نده‌ هه‌ندێ پێشنیاری بۆ کراوه‌ بچێته‌ شاره‌ گه‌وره‌کان و مه‌ڵبه‌نده‌ کولتوورییه‌کانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌، به‌ڵام کارێکی لایه‌ق و شیاوی ته‌واو بۆ ژیان و گوزه‌رانی مه‌وله‌وی نه‌کراوه‌.
ئاشکرایه‌ عه‌نبه‌ر خاتوون خێزانی مه‌وله‌وی بووه‌، که‌ له‌ بنه‌ماڵه‌یه‌کی ئه‌فغانی بووه‌ و که‌سوکاری هاتوونه‌ته‌ کوردستانی بابان و له‌ ناوچه‌ی هه‌ڵه‌بجه‌ نیشته‌ جێی بوون. مه‌وله‌وی عه‌نبه‌ر خاتوونی ئێجگار خۆش ویستووه‌ و ژیانێکی خێزانی به‌خته‌وه‌ریان پێکه‌وه‌ به‌ سه‌ر بردووه‌. مردنی عه‌نبه‌ر خاتوون یه‌کێک بووه‌ له‌و کاره‌ساته‌ پڕ ناسۆرو خه‌م هێنه‌رانه‌ی که‌ ژیانیان له‌ مه‌وله‌وی تاڵ و هه‌راسان کردووه‌. مه‌لا عه‌بدولکه‌ریمی موده‌ڕیس ده‌فه‌رموێ: "گه‌لێ پارچه‌ شیعری ناسکی پڕسۆزی له‌ لاواندنه‌وه‌یا(هی عه‌نبه‌ر خاتوون دا) وتووه‌ که‌ به‌رزترین نموونه‌ی شیعری خۆشه‌ویستی و لاواندنه‌وه‌ن له‌ ئه‌ده‌بی کوردیدا.
مه‌وله‌وی منداڵ و نه‌وه‌ی له‌ داو جێماوه‌ و تا ئێستاش خانه‌واده‌ و خزمی له‌ ناو خه‌ڵکدا هه‌ر خاوه‌ن ڕێز و قه‌درن. شاعیر سه‌فه‌ری زۆری کردووه‌ و شارو دێهاتی کوردستان و ئه‌و ناوچانه‌ و وڵاتانه‌ی ده‌وروبه‌ر گه‌ڕاوه‌. نیازی چوونه‌ حه‌جیشی هه‌بووه‌، به‌ڵام ته‌گه‌ره‌یه‌ک که‌وتووه‌ته‌ ڕێگه‌ی به‌دیهێنانی ئه‌م نیازه‌ی. مه‌وله‌وی قسه‌ خۆش و حازر به‌ ده‌ست و نوکته‌ زان بووه‌. له‌ لای خه‌ڵکی تاوه‌گۆزی هه‌ر به‌ باوه‌ مه‌وله‌وی به‌ناوبانگه‌ و سوێندی گه‌وره‌ش هه‌ر به‌ گۆڕی ئه‌م ده‌خورێت. پیرۆزییه‌تی ناو و که‌سایه‌تی مه‌وله‌وی گه‌یشتووه‌ته‌ ڕاده‌یه‌ک ته‌نانه‌ت خه‌ڵکی سه‌ر به‌ ئایینی "ئه‌هلی حه‌ق"یش که‌ چی په‌یوه‌ندییه‌کی ڕاسته‌ و خۆیان به‌ ئایینی ئیسلامه‌وه‌ نییه‌، به‌ پیاوی خواو چاو کراوه‌ و ڕاستی بۆ ده‌رکه‌وتووی ده‌زانن.
له‌ دوا ساڵه‌کانی ژیانیدا مه‌وله‌وی گه‌لێ کاره‌ساتی جگه‌ربڕی تووش هاتووه‌. عه‌نبه‌ر خاتوون کۆچی دوایی کردووه‌، کتێبخانه‌که‌ی سووتاوه‌، ده‌بێ چ شیعر و به‌رهه‌می ناسک و جوانی تێدا سووتابێ! جا شاعیر له‌و پێوه‌ندیه‌دا ئاوه‌ها ده‌ڵێێ:
بڕیان تای ڕوباب قافیه‌ خوانیم
نه‌مه‌نده‌ن تاقه‌ت عیباره‌ت زانیم
ده‌مه‌ی هه‌ناسه‌ی گه‌رم تاره‌که‌م
نه‌ کووره‌ی ده‌روون پڕ جه‌ خاره‌که‌م
ئایر دان حوجره‌ی دڵه‌ی پڕ ده‌ردم
سوچنان کتاو مه‌جمووعه‌ی فه‌ردم
باسی ده‌ردی پیری و گیروگرفتی ئه‌م قۆناغه‌ خه‌م هێنه‌ره‌ی ته‌مه‌ن له‌ شیعره‌کانی مه‌وله‌وی دا ڕه‌نگیان داوه‌ته‌وه‌. ئه‌م شیعرانه‌ش پڕن له‌ خه‌می قووڵی مرۆڤ له‌ ئاست ئه‌و ته‌لیسمه‌ هه‌ڵنه‌هاتووه‌ی هه‌ستیدا واته‌ مردن. هه‌ر چه‌نده‌ شاعیر پاساو و سه‌بووریی له‌ دنیای ئایدیالیی خۆیدا بۆ ئه‌م کاره‌ساته‌ لا هه‌یه‌:
واده‌ی سفیدی شکۆفه‌ی پیرین
شکۆفه‌ی باغچه‌ی پیری دڵگیرین
شکۆفه‌ی باغچه‌ی پیری سفیده‌ن
سه‌رمایه‌ی میوه‌ی عیرفان هه‌ر ئیده‌ن
نه‌ باغچه‌ی سونبوڵ تار مووی تاردا
سۆی شکۆفه‌ی پیریم دیاردا
باقه‌ی زویری و زاری و دڵگیریم
په‌ی په‌ی زیاد که‌رد په‌ژاره‌ی پیریم
ئاخر ڕۆی وه‌هار نه‌و جوانیمه‌ن
ئه‌وه‌ڵ ڕۆی پاییز زینده‌گانیمه‌ن
هه‌ناسه‌م چوون بای خه‌زان مه‌خێزۆ
په‌ی په‌ی به‌رگ شاخ شادیم مه‌ڕێزۆ
خه‌ده‌نگ باڵام چه‌مان که‌مان وه‌رد
ڕاست وه‌ نیشانه‌ی فه‌نا ڕوو ئاوه‌رد

حه‌وت ساڵیش پێش له‌ دنیا ده‌رچوون، دیده‌کانی مه‌وله‌وی لێڵاییان داهاتووه‌. گه‌لێ شیعری ناسکی ده‌رباره‌ی جاران و سه‌رده‌می چاوساغی وتووه‌ که‌ هه‌مووی ئاخ هه‌ڵکێشانه‌ بۆ شه‌نگیی سرووشت و ده‌وروبه‌ر و چێژ له‌ جوانی وه‌رگرتنی. له‌ هۆنراوه‌یه‌کی دا باس له‌ عه‌شقی ئاگرینی ده‌کا و به‌ پیر ده‌ڵێ وه‌ره‌ ناوچاومه‌وه‌ ئێستا واده‌ی به‌یه‌ک گه‌یشتنه‌، چوونکه‌ جاران بینایی ده‌بووه‌ مڵۆزم. لێره‌دا هه‌ر مانایه‌کی تریشی هه‌یه‌، واته‌ تۆ وه‌ره‌ چاوم ڕۆشن که‌ره‌وه‌ و جێی بینین بگره‌وه‌:
وه‌خت چه‌م نه‌ چه‌م شێوه‌ت دیار بی
جه‌لام فه‌سڵ وه‌سڵ به‌زم ئه‌غیار بی
ئێسته‌ لێڵایی گرته‌ن دوو دیده‌
خه‌ڵوه‌ته‌ن، سا بۆ ئه‌ی به‌ر گوزیده‌!

مه‌وله‌ی ساڵی (1882) کۆچی دوایی کردووه‌. ڕۆژێکیان ئه‌چێته‌ سه‌رپرسه‌ی دۆستێک له‌ گوندی "پریس"، له‌ گه‌ڕانه‌وه‌یدا بۆ زێدی خۆی له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی نابینا بووه‌، کابرایه‌ک وڵاخه‌که‌ی ڕاکێشاوه‌، خۆی به‌ کابرای وتووه‌ که‌ گه‌یشتینه‌ داره‌که‌ی لای "هانه‌ سووره‌" (گووندێک بوو نزیک هه‌ڵه‌بجه‌) ئاگادارم بکه‌ با سه‌ر دانه‌وێنم. کابرا له‌ بیری ده‌چێ و مه‌وله‌وی سنگی ده‌دا به‌ داره‌که‌داو ده‌که‌وێته‌ خواره‌وه‌و پشتی ده‌شکێ و بۆ یه‌کجاری دڵه‌ گه‌وره‌که‌ی له‌ لێدان ده‌که‌وێ و له‌ گۆڕستانی "ئه‌سحابه‌"ی نزیک "سه‌رشاته‌" به‌ خاکی ده‌سپێرن. مه‌وله‌وی کۆمه‌ڵێ به‌رهه‌می فه‌لسه‌فی و ئه‌ده‌بی و ئایینی بۆ به‌ جێی هێشتووین له‌ خواره‌وه‌ ئاماژه‌یان بۆ ده‌که‌م:
1. "الفه‌زیله‌" ئه‌م به‌رهه‌مه‌ی به‌ عه‌ره‌بی و به‌ شیعر نووسیووه‌ که‌ له‌ 2031 به‌ت پێک هاتووه‌، ساڵی 1868 ته‌واوی کردووه‌، باسی زانستی ئوسوولی ئایینه‌. گه‌لێ لایه‌نی فه‌لسه‌فه‌ی ئیسلامی، زانستی که‌لامی له‌م به‌رهه‌مه‌یدا باس کردووه‌. بۆ نموونه‌ ئه‌مانه‌ هه‌ندێکن له‌ سه‌ر باسه‌کانی:"باسی زانستی که‌لام و ڕوون کردنه‌وه‌ی بابه‌ت و مه‌به‌ستی ئه‌م زانسته‌"، "ئایا زانست سنووری بۆ هه‌یه‌؟"، چبوون دانه‌به‌ر زه‌ین"، "به‌ش کردنی بوون(هه‌ستی)"، "ماهییه‌ت"، "قه‌دیم و حادس"، "هۆ و هۆکار"، "چه‌ند و چوون" و هتد...
2. "العقیده‌ المه‌رزییه‌". کتێبێکی کوردییه‌ به‌ شیعر نووسیوویه‌تی، 2452 به‌یته‌. ده‌رباره‌ی بیر و باوه‌ڕی فیرقه‌ی ئه‌شعه‌رییه‌یه‌. له‌م کتێبه‌دا مه‌وله‌وی له‌ هه‌ندێ چه‌مکی وه‌کوو. "باوه‌ڕ"، "بوون و پێویستی"، "باوه‌ڕ و یه‌زدان"، "زانست و ژیان"، "جوانی و ناشیرینی" و گه‌لێ مه‌سه‌له‌ی تر دواوه‌.
3. "الفوائح". کتێبێکه‌ به‌ شیعره‌ و به‌ زمانی فارسی هۆنراوه‌ته‌وه‌ که‌ له‌ هه‌زار به‌ت زیاتره‌. له‌میاندا مه‌وله‌وی له‌ هه‌ندێ چه‌مکی وه‌کوو سیفاتی خواو کرداری و نه‌زانینی ڕاستیی ته‌واو ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ی چۆن بوون و دنیای دروستکردووه‌، دواوه‌. محه‌یه‌دین سه‌بری نه‌عیمی کانی مشکانی ئه‌م کتێبه‌ و "عه‌قیده‌ی مه‌رزییه‌"ی به‌یه‌که‌وه‌ ساڵی 1932 له‌ قاهیره‌ی پێته‌ختی میسر له‌ چاپ داوه‌.
4. "عه‌قیده‌ی مه‌وله‌وی". ئه‌م کتێبه‌ی له‌ 110 به‌یت پێک هاتووه‌ و شیعری کوردییه‌. دیاره‌ ئه‌مه‌ی بۆ سوخته‌ و قوتابیی نوێ ده‌ست پێکردووه‌ و بۆ ڕاهێنان له‌ سه‌ر بیرو باوه‌ڕی سه‌ره‌تاییه‌کانی ئیسلام داناوه‌. شێخ عه‌لی قه‌ره‌داخی له‌ به‌غداد ساڵی 1977 له‌ چاپی داوه‌ و به‌ڵاوی کردووه‌ته‌وه‌.
5. نامه‌کانی مه‌وله‌وی سه‌رچاوه‌یه‌کی به‌که‌ڵکی زانینی هه‌ندێ لایه‌نی ژیانی مه‌وله‌وین. 38 نامه‌ی به‌ ده‌ست که‌وتوون. مه‌لا عه‌بدولکه‌ریمی موده‌ڕیس بۆ یه‌که‌م جار ساڵی 1983 له‌ به‌رگی دووهه‌می "یادی مه‌ردان" له‌و به‌شه‌دا که‌ بۆ ژیان و به‌رهه‌می مه‌وله‌وی ته‌رخان کراوه‌ به‌ڵاوی کردوونه‌ته‌وه‌. نامه‌کانی باسی هه‌ست و دڵسۆزیی شاعیرن بۆ ئه‌و که‌سانه‌ی بۆی نووسیوون. پڕن له‌ ڕێز و خۆشه‌ویستی و سۆز و به‌ گه‌لێ زاراوه‌ی سۆفییانه‌ش ڕازاونه‌ته‌وه‌. نامه‌کان به‌ فارسی نووسراوون و جارو بار شیعری کوردی و عه‌ره‌بییان تێهه‌ڵکێش کراوه‌. له‌ ڕووی هۆنه‌ریشه‌وه‌ چ وه‌ک شێوه‌ی نامه‌ نووسین و چ وه‌ک ئاستی به‌رزی په‌خشانی مه‌وله‌وی نرخ و بایه‌خی خۆیان هه‌یه‌.
هه‌ر وه‌ها نامیلکه‌یه‌کی له‌ باره‌ی سه‌لماندنی ڕاست و درووستی "ڕابته‌"ه‌وه‌، پێوه‌ندی که‌ یه‌کێکه‌ له‌ ئادابی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی به‌ فارسی نووسیوویه‌، به‌ڵام هێشتا له‌ چاپ نه‌دراوه‌.( دیاره‌ من ئاگام لێ نیه‌ گه‌ر له‌ چاپ درابێ).
دیوانی شیعری – لیریکای مه‌وله‌وی به‌هادارترین به‌رهه‌می ئه‌وه‌ و بۆ سه‌رجه‌م ئه‌ده‌بی کوردیش پایه‌ و جێگه‌ی گرنگ و تایبه‌تی خۆیی هه‌یه‌. مه‌لا عه‌بدولکه‌ریمی موده‌ڕیس بۆ یه‌که‌م جار به‌ شێوه‌یه‌کی زانستی وتا ڕاده‌یه‌کیش به‌ڕه‌چاو کردنی تێکستۆلۆگییه‌وه‌ ساڵی 1961 دیوانی مه‌وله‌وی له‌ به‌غداد به‌ڵاو کرده‌ووه‌ته‌وه‌. پێشه‌کییه‌کی پێنچ لاپه‌ڕه‌یی و دوانزه‌ لاپه‌ڕه‌ش ژیاننامه‌ی مه‌وله‌وی له‌ سه‌ره‌تای دیوانه‌که‌دا نووسیووه‌. ئه‌م دیوانه‌ 2426 به‌یته‌. مه‌وله‌وی هه‌م شیعری سۆفییانه‌ و هه‌م شیعری کلاسیکی هۆنیوه‌ته‌وه‌.
مه‌وله‌وی له‌ خاتوو عه‌نبه‌ری ژنی چوار کوڕی بووه‌، شێخ محه‌مه‌د، شێخ ئه‌حمه‌د، شێخ مه‌حمود و سه‌ید عه‌بدوڵا. له‌ ژنێکی تریشی سێ کوڕی تری بووه‌. سه‌ید ته‌ها، سه‌ید حه‌سه‌ن و سه‌ید حوسه‌ین. برایه‌کیشی بووه‌ "مه‌لا سه‌عدالله‌"ی ناو بووه‌.
بێ گومان مه‌وله‌وی به‌رزترین شاعیری سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌می کورده‌. تاکوو ئه‌م مێژووه‌ وبگره‌ هی پێشه‌وه‌ش نه‌ وه‌ک هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ به‌ڵکوو ئه‌گه‌ر به‌راوردی خه‌یاڵی شیعری مه‌وله‌وی له‌گه‌ڵ شاعیره‌کانی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌می غه‌یری کوردا بکرێ هه‌موو زمان و قه‌ڵه‌مێک دان به‌وه‌دا ده‌نێ که‌ فیکری به‌رزی مه‌وله‌وی له‌ سه‌ر هه‌موویانه‌وه‌یه‌. نازکی خه‌یاڵ، تێژی بیر، وردی مه‌عنا، جوانی وشه‌و ڕاکێشانی دڵ به‌ "عبارت"ی ڕه‌نگین و بزواندنه‌وی ته‌لی عاتفه‌، مه‌گه‌ر هه‌ر له‌ ده‌ست مه‌وله‌وی هاتبێ. یان خود مه‌گه‌ر هه‌ر خاتوو عه‌نبه‌ر توانیبێتی له‌ په‌رده‌یه‌کی نهێنیه‌وه‌ خۆی بنوێنێ بۆ مه‌وله‌وی بۆ ئه‌وه‌ قاپیی شیعری بۆ بکرێته‌وه‌و ببێ به‌و مه‌وله‌وی یه‌ی که‌ قه‌ڵه‌م له‌ باسی شیعر و زه‌وقیدا کوله‌!...
مه‌وله‌وی هۆگری شیعری ئه‌حمه‌د به‌گی کۆماسی و مه‌لا مسته‌فای بێسارانی بووه‌. ناوبراو به‌ سۆزێکی مه‌عنه‌ویه‌وه‌ ڕوو ئه‌کاته‌ مه‌یدانی ستایش بێژانی له‌ش و لاری خاڵ خاسان، با یادی دۆستێکی دێرینه‌وه‌ باده‌ی مه‌ینۆشانی دۆست په‌روه‌رانی ڕاستی ئه‌نێته‌ سه‌ره‌وه‌، ته‌لی هه‌ستی به‌ شاپه‌ڕی خۆشه‌ویستی ئه‌و دۆسته‌ی ده‌نگ ئه‌داته‌وه‌و ئه‌ڵێ:
چوون چهره‌ی خه‌یاڵ ڕۆخساره‌که‌ی ویش
نه‌ په‌رده‌ی دڵه‌ی "مه‌عدووم"ی دڵڕیش
نمانا جه‌ بین شای سۆسه‌ن خاڵان
که‌م که‌م نه‌ گۆشه‌ی لای سیا ماڵان
نه‌ تۆی تاریکی نای شه‌ده‌ی بێ گه‌رد
له‌تافه‌ت چوون ئاو حه‌یات مه‌وج مه‌وه‌ وه‌رد!
له‌و هۆنراوه‌دا ئه‌ڵێ وه‌کوو په‌یکه‌ری خه‌یاڵی ڕوومه‌تی خۆی له‌ په‌رده‌ی دڵی مه‌عدوومی دڵ برینداره‌وه‌ شای سۆسه‌ن خاڵان ناوچه‌وانی ده‌رخست!... له‌ کوێ ده‌ری خست؟ له‌ گۆشه‌ی ده‌واری ڕه‌شه‌وه‌! کاتێکت زانی ئه‌وا له‌ ناو تاریکایی شه‌ده‌و پۆشینی ڕه‌شا که‌ له‌ سه‌ری ئاڵاندبوو، وه‌یا زۆڵفه‌ ڕه‌شه‌کانی جوانی نازکی ده‌موو چاوی وه‌کوو ئاوی ژیان له‌ ناویا شه‌پۆلی ئه‌دایه‌وه‌...
با بزانین کاتێک دۆستێکی تووشی هه‌ڵه‌مات ده‌بێ ، مه‌وله‌وی بۆ ڕزگار بوونی به‌ده‌ست ئه‌و ئه‌نفلاوه‌نزه‌وه‌ چی بۆ پێشنیار ده‌کا به‌ پارچه‌ هۆنراوه‌یه‌ک:
شنه‌فتم دوور با له‌یل زوکامشه‌ن
دیشوار باڵای نه‌و نه‌مامشه‌ن
هه‌ناره‌که‌ی دڵ پڕ جه‌ دانه‌ی ئێش
پیشیای کووره‌ی نار عه‌شق و ئێش
به‌ مه‌ودای موژگان سۆراخش که‌رۆ
وه‌ گه‌رمی نیشان ده‌ماخش ده‌رۆ
مه‌لا عه‌بدولکه‌ریمی موده‌ڕیس وه‌های لێکداوه‌ته‌وه‌:"بیستوومه‌ له‌یل، دوور بێی لێی هه‌ڵامه‌تیه‌تی وه‌ باڵای نه‌ونه‌مامی ناڕه‌حه‌ته‌. دڵه‌ی وه‌ک هه‌نارم که‌ پڕه‌ له‌ ده‌نکی ئێش و ئازار، له‌ ناو ته‌نووری ئاگری عه‌شقی خۆیا بپیشێنێ، وه‌ به‌ تیغی برژانگی خۆی کونی کاو بۆنه‌که‌ی هه‌ڵمژێ چاک ئه‌بێته‌وه‌. به‌ کورتی هه‌نارێ بپیشێنێ و کونی بکاو بۆنی پێوه‌ بکا.(ل.322)
مه‌عدووم هه‌میشه‌ له‌ ژیانیدا خه‌م و خفه‌تی هه‌بووه‌ و بیری له‌ خه‌فه‌ت کردووه‌ته‌وه‌ و ڕۆژێکیان ده‌که‌وێته‌ بیری براده‌ره‌کانی ناوچه‌ی زه‌هاو و ئه‌م پارچه‌ هۆنراوه‌یه‌ی به‌و بۆنه‌وه‌ داناوه‌:
دڵه‌ی خه‌م خه‌یاڵ جۆش ئاوه‌رده‌وه‌
مه‌عدووم هه‌م هه‌وای (زه‌هاو) که‌رده‌وه‌
زرنگه‌ی سه‌دای ساز جه‌ ڕیشه‌ی ئه‌عزام
که‌مانچه‌ ده‌ستوور ماوه‌رۆ مه‌قام ...
واته‌ دڵه‌که‌م که‌ له‌ به‌ر زۆریی خه‌م و خه‌فه‌تی خۆی هه‌میشه‌ بیر له‌ خه‌فه‌ت ئه‌کاته‌وه‌، دیسانه‌وه‌ هاته‌وه‌ جۆش و منیش خه‌یاڵی سه‌فه‌ری زه‌هاوم که‌وته‌وه‌ سه‌ر. له‌ به‌یتی دووهه‌م دا وه‌ها ده‌ڵێ: زرنگه‌ی ده‌نگ دانه‌وه‌ی ئه‌و سازه‌ی که‌ دروست کراوه‌ له‌ ڕیشه‌ی ئه‌ندامانی له‌شم، وه‌ک که‌مانچه‌ ئاوازی لێ دێ. مه‌وله‌وی له‌م شیعره‌دا له‌شی خۆی شوبهاندووه‌ به‌ ساز و ده‌ماره‌کانی له‌شی شوبهاندووه‌ به‌ تاڵه‌کانی ژێی سازه‌که‌، و له‌ به‌ر زۆریی ئازاری له‌شی، زریکه‌یه‌کی به‌ خه‌یاڵ بۆ داناوه‌ و ئه‌و زریکه‌یه‌ی شوبهاندووه‌ به‌و ئاوازه‌ی له‌ که‌مانچه‌ به‌رز ئه‌بێته‌وه‌. (دیوانی مه‌وله‌وی ل. 243)
دیسان مه‌وله‌وی له‌ کاتی کۆچ و کۆچباری خه‌ڵکدا له‌ داڵه‌هۆوه‌ به‌ره‌و ده‌شتی زه‌هاو له‌ پاوه‌وه‌ ئه‌م هۆنراوه‌ی خواره‌وه‌ی هۆنیوه‌ته‌وه‌:
شه‌ماڵ، دارانه‌ن.. شه‌ماڵ، دارانه‌ن..
زه‌ردیی ڕه‌نگ نه‌ ڕووی وه‌ڵگ دارانه‌ن
ته‌مه‌ن، گه‌رده‌لوول، باده‌ن، بارانه‌ن
بێزیای وارگه‌ی سه‌ر کۆسارانه‌ن
هه‌وای سیاماڵ وێنه‌ی جارانه‌ن
په‌ی سه‌مت زه‌هاو زه‌رده‌ و یارانه‌ن
هه‌و هه‌وو به‌و به‌و ته‌ڵمیت بارانه‌ن
گه‌رمیی به‌زم نه‌زم سه‌ر هه‌وارانه‌ن
نزاره‌ی ڕای ڕاز شه‌که‌روارانه‌ن
فه‌سڵ سه‌یر سه‌ید میرشکارانه‌ن
چ خێره‌ن نامه‌رد مه‌ر جه‌ خاوه‌نی
بێ خۆف جه‌ لوای ڕای زه‌هاوه‌نی
شۆ وه‌ لای ئه‌و شۆخ جه‌مین په‌ڕه‌ی گوڵ
ده‌وای ده‌رد سه‌خت په‌ی ده‌رمان دڵ
مدیۆ وه‌ فیرقه‌ی زه‌لیلان خێڵ
دیار نییه‌ن مه‌عدووم لۆنگ زه‌م وه‌ پێڵ
مه‌پرسۆ حاڵم، ئێدش ده‌ر جواو
واچه‌ ئه‌و فه‌قیر سفته‌ی دڵ که‌واو ...
(دیوانی مه‌وله‌وی، ل. 307 -308)

سه‌رئه‌نجام
لێره‌دا به‌ پێویستی ده‌زانم ئه‌و لێکدانه‌وه‌ی سۆران سنه‌یی که‌ له‌ "ڕساله‌ی عه‌شق"دا نووسیووییه‌ و له‌ سه‌ر مه‌وله‌وی باسی کردووه‌، بینووسمه‌وه‌:
"شێعری مه‌وله‌وی، ڕووبارێکه‌ له‌ ئه‌وین و میهرو خۆشه‌ویستی، له‌ گله‌و سکاڵا، له‌باوه‌ڕ و هه‌ست و عه‌قڵ، هۆمێد و ناهۆمێدی، فرمێسک و هه‌نسک، شادی و خه‌م، جه‌ور و مه‌یل و ... شێعری مه‌وله‌وی، گوڵستانێکه‌، گوڵگه‌شتێکه‌، ئه‌سڵه‌ن بۆ خۆی جیهانێکی پڕ ڕه‌مز و ڕاز و دڵگه‌شێنه‌ که‌ پڕپڕه‌ له‌ حوسن و جوانی و دڵڕفێنی. سه‌رئه‌نجام، شێعری مه‌وله‌وی له‌ خاکی عیشق دا ڕیشه‌ی داکوتاوه‌ و ته‌رزی پێکاوه‌"

به‌هه‌ڵسه‌نگاندنێکی خێرا و سه‌رپێیانه‌دا به‌ نێو به‌رهه‌می لیریکای مه‌وله‌وی له‌گه‌ڵ شیعری گۆرانی و کوردی به‌گشتی و ئه‌ده‌بی کلاسیکی شاعیرانی کوردی و دراوسێدا، ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێ که‌ مه‌وله‌وی شاعیرێکی هه‌ڵکه‌وتوو خاوه‌نی دنیای شیعری و داهێنانی نوێ وتایبه‌تی خۆی بووه‌.
مه‌وله‌وی لیریکای خۆی به‌ گیانێکی زۆر نۆییوه‌ نووسیووه‌ و بابه‌تی شیعری کلاسیکی کوردی به‌رفراوان و ده‌وڵه‌مه‌ند کردووه‌. شاعیر بابه‌تی غه‌زه‌له‌کانی گه‌شه‌ پێداوه‌ و شێواز و مه‌ودایه‌کی لیریکی نوێی پێداون. وه‌سپی سرووشت لای مه‌وله‌وی له‌ ڕووی به‌ره‌و لووتکه‌ چوون و کامل بوونه‌وه‌ نرخ و بایه‌خێکی هونه‌ری ئێجگار گه‌وره‌ی هه‌یه‌. سرووشت بناخه‌یه‌کی پته‌وی وێنه‌ شیعرییه‌کانی مه‌وله‌وی یه‌.
شاعیر فه‌رهه‌نگی شیعری کوردی به‌ زاراوه‌ و وێنه‌ی نوێ ده‌وڵه‌مه‌ند کردووه‌. مه‌وله‌وی شاره‌زایه‌کی گه‌وره‌ی فۆلکلۆری کوردی و ئه‌ده‌بی کوردی بووه‌ و کارامانه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی ته‌عبیری هونه‌ریی نوێ و مشت و ماڵ کردن و زاخاودانه‌وه‌ی که‌ره‌سه‌ی ده‌ربڕینی شیعری کوردی سوودی لێ وه‌رگرتوون و به‌ کاری هێناون.

نووسینی: حه‌مید ته‌یموری

سه‌رچاوه‌کان:
1. مێژووی وێژه‌ی کوردی، له‌ نووسینی سه‌دیق بۆره‌که‌یی (سه‌فی زاده‌)
2. لیریکای شاعیری گه‌وره‌ی کورد مه‌وله‌وی(به‌ دیالێکتی گۆرانی)، ئه‌نوه‌ر قادر محه‌مه‌د
3. مێژووی ئه‌ده‌بی کوردی، علائه‌دین سجادی
4. دیوانی مه‌وله‌وی، کوکردنه‌وه‌و، لێکۆڵینه‌وه‌و لێکدانه‌وه‌، مه‌لا عه‌بدولکه‌ریمی موده‌ڕێس
5. ڕساڵه‌ی عشق (له‌ مه‌وله‌وی ناسی دا)، له‌ نووسینی سۆران سنه‌یی، ساڵی چاپ 1991


onsdag, april 26, 2006

هێمن شاعیری گه‌ل، ڕۆمانتیک و ڕیالیزمی ڕه‌خنه‌گرانه‌

ناوی سه‌ید موحه‌مه‌د ئه‌مین شێخه‌لئیسلامی موکری یه‌ و نازناوی هێمن. هێمن خۆی ده‌ڵێێ:" شاعیری هیچ قازانجێکی بۆمن نه‌بووبێ ئه‌و قازانجه‌ی هه‌بووه‌ که‌ ئه‌و ناوه‌ دوورودرێژه‌ی له‌کۆڵ کردوومه‌ته‌وه‌".
ناوی باوکی سه‌ید حه‌سه‌نی شێخه‌لئیسلامی موکری بوو، له‌ توره‌ی مه‌لا جامی چۆڕی بوو که‌ سێ سه‌د ساڵ له‌وه‌و پێش هاتۆته‌ سابڵاخ و بنه‌ماڵه‌یه‌کی گه‌وره‌ی له‌و مه‌ڵبه‌نده‌ پێک هێناوه‌. دایکی ناوی زێنه‌ب و کچی شێخی بورهان بوو که‌ ئێستا بنه‌ماڵه‌یه‌کی گه‌وره‌ی موکریانن. ێمن بهه‌هاری ساڵی 1300ی هه‌تاوی (1921ی زایینی) له‌ شه‌وی جێژنی به‌راتێ له‌ گوندی لاچین نیزیکی مه‌هاباد له‌ دایک بووه‌.
هێمن له‌ "تاریک و ڕوون"دا نووسیووییه‌ و ده‌ڵێی:"بابم هه‌م ده‌وڵه‌مه‌ند بوو هه‌م به‌ دڵ و ده‌س بڵاو. چاکی به‌ خێو ده‌کردین، پێنچ خۆشک و دوو برا بووین، کاکم و خۆشکێکم له‌ من گه‌وره‌تر بوون. به‌ منداڵی زۆر تێر و ته‌سه‌ڵ و کۆک و پۆشته‌ بووم. به‌ڵام کوێله‌ و دیل بووم، کوێله‌ی ناو قه‌فه‌زی زێڕ، کوێله‌ی ڕێ و شوێنی کۆن. ڕێ و شوێنی بنه‌ماڵه‌که‌مان ئیجازه‌ی نه‌ده‌دا من له‌گه‌ڵ هاوته‌مه‌نه‌کانم گاڵته‌ و گه‌پ بکه‌م. چوونکه‌ من کوڕه‌ ده‌وڵه‌مه‌ند بووم و ئه‌وان کوڕه‌ هه‌ژار. من کوڕی شێخ لئیسلامی به‌ ناوبانگ بووم، ئه‌وان کوڕی لادێیه‌کی بێ ناونیشان. من به‌روپشت ئه‌تڵه‌س بووم و ئه‌وان که‌ڕه‌کرمانج. من کۆک و پۆشته‌ بووم و ئه‌وان ڕووت و ڕه‌جاڵ. ئاخ... گه‌وره‌کانم تێنه‌ده‌گه‌یشتن من چه‌ند په‌ریشان و که‌له‌لام، ئه‌وان نه‌یانده‌زانی به‌و کرده‌وه‌ی خۆیان چۆن هه‌ستی من بریندار ده‌که‌ن، برینێک که‌ ده‌بێته‌ گریمانه‌ی ڕڕووحی و تا مردن ساڕێژ نابێ".
هێمن ئه‌لفوبێی له‌ خزمه‌ت مامۆستا سه‌عید ناکام خوێندووه‌. پاشان باوکی ناردوویه‌ته‌ مهاباد تاکوو له‌ قوتابخانه‌ی ده‌وڵه‌تی بخوێنێ. شاعیر ده‌ڵێی:" له‌ پێشدا زۆرم پێی خۆش بوو. له‌ قوتابخانه‌ی "سه‌عاده‌ت" ناونووسیم کرد. به‌ڵام که‌ ڕۆژی هه‌وه‌ڵ چوومه‌ سه‌ر کلاس تۆقیم و وه‌ختا بوو شێت بم. من مێرمنداڵێکی لادێیی نازدار بووم، له‌ کوردی به‌ولاوه‌ هیچ زمانم نه‌ده‌زانی و له‌ مه‌دره‌سه‌ش که‌س نه‌یده‌وێرا به‌ کوردی قسه‌ بکا. من له‌ ژیانمدا ڕۆژی ڕه‌ش و تاڵم زۆر دیون، به‌ڵام ڕۆژی ڕه‌شتر و تاڵترم له‌و ڕۆژه‌ نه‌دیوه‌ که‌ چوومه‌ مه‌دره‌سه‌. چوار کلاسم له‌ مه‌دره‌سه‌ی سه‌عاده‌ت و په‌هله‌وی خوێند. هاوینانیش له‌ گوند له‌ کن بابم تۆمار و کتێبی ئینشام ده‌خوێند و له‌ به‌ر خه‌تی ئه‌میر نیزامی گه‌رووسی و میرزا حوسێنی ڕه‌شه‌م ده‌نووسیه‌وه‌. ئینشای فارسی باش فێر ببووم و خه‌تم یه‌کجار خۆش بوو".
هێمن ده‌ڵێی:" من ده‌سکردی فه‌وزیم. ئه‌و هه‌ڵی وه‌شاندمه‌وه‌ و تێکی هه‌ڵشێلام و سه‌ر له‌ نوێ دروستی کردمه‌وه‌. ئه‌و ده‌رگای زانین و فێر بوونی بۆ کردمه‌وه‌. ڕێگای ژیانی پێ نیشان دام. بێ گومان ئه‌گه‌ر نه‌چووبامه‌ خزمه‌ت فه‌وزی و له‌ کن ئه‌و مامۆستایه‌م نه‌خوێندبا ڕێبازی ژیانم ئه‌و ڕێبازه‌ نه‌ده‌بوو که‌ گرتم و وێی دا ڕۆیشتم و ئێستاش به‌رم نه‌داوه‌. ئه‌و تێی گه‌یاندم من ڕۆڵه‌ی کوردم و کوردیش نه‌ته‌وه‌یه‌کی بێ به‌ش و چاره‌ ڕه‌شه‌ و زۆرلێکراوه‌ و ده‌بێ ڕۆڵه‌کانی له‌ پێناوی ڕزگار کردنی دا فیداکاری بکه‌ن و له‌ خۆبوردویی نیشان بده‌ن. ناوبراو فێری کردم زه‌وقی ئه‌ده‌بیم چۆن تیف تیفه‌ بده‌م و مشت و ماڵی بکه‌م. ئه‌و فێری کردم چۆن بنووسم و چۆن شیعر بڵێم، فێری کردم وڵاته‌که‌م خۆش بوێ و پێی هه‌ڵ بڵێم. ئه‌و حاڵی کردم کوردی زمانێکی ڕه‌وان و به‌ربڵاوه‌ و ده‌وڵه‌مه‌نده‌ و ده‌کرێ ئه‌ده‌بێکی گه‌وره‌ و دنیا په‌سندی هه‌بێ. ئه‌و حاجی قادری کۆیی، نالی، کوردی، سالم، مه‌وله‌وی، حه‌ریق، مه‌حوی، ئه‌ده‌ب و وه‌فایی پێی ناساندم و شیعره‌کانی ئه‌وانی بۆ شی کردمه‌وه‌. ئه‌و فێری ڕۆژنامه‌ خوێندن و ڕۆمان خوێندنه‌وی کردم. ئه‌و دیوانی شاعیره‌ شۆڕشگێڕه‌کانی فارسی بۆ په‌یدا کردم و هانی دام بیانخوێنمه‌وه‌ و شتیان لێ فێر بم. به‌ڵام سوێندی دام قه‌ت به‌ فارسی شیعر نه‌ڵێم و هه‌تا بۆم ده‌کرێ به‌ کوردی بنووسم. ساڵ و نیوێک له‌ خزمه‌ت ئه‌و دا خوێندم".
مه‌لا ئه‌حمه‌دی فه‌وزی یان مه‌لای سلێمانی خه‌ڵکی شاری سلێمانییه‌ و له‌گه‌ڵ شێخه‌لئیسلامی گه‌وره‌دا له‌ پێش بابی هێمن دا شێخه‌لئیسلامی موکریان بووه‌ و هه‌ر له‌ بنه‌ماڵه‌ی مه‌لا جامی بووه‌ و هاتۆته‌ موکریان. پاش مردنی شێخه‌لئیسلامی ژنه‌که‌ی ئه‌وی ماره‌ کردبۆوه‌. بۆ خۆی له‌ ساڵی1943-1922 دا له‌ گوندی خاجی که‌ند مرد و له‌ خانه‌قای شێخی بورهان نێژراوه‌. پێشه‌وا قازی محه‌مه‌دی شه‌هید شانازی به‌وه‌وه‌ ده‌کرد که‌ شاگردی فه‌وزی بووه‌.

دایکی هێمن له‌ مێژ بوو ده‌یویست ژن بێنێ بۆ کوڕه‌که‌ی و به‌ زاوا بیبێنێ، به‌ڵام شاعیر ملی ڕانه‌ده‌کێشا و نه‌ده‌چووه‌ ژێر بار. خۆی به‌ خوێنده‌وار ده‌زانی و پێی وابوو هه‌ق نیه‌ دایک و بابی ژنی بۆ بێنن. بۆ خۆشی له‌ هه‌ڵبژاردنی ده‌زگیراندا دڕدۆنگ بوو و هه‌تا گه‌وره‌تر ده‌بوو ئه‌و دڕدۆنگیه‌ زیادی ده‌کرد. له‌و دوایانه‌دا هاتبووه‌ سه‌ر ئه‌و خه‌یاڵه‌ که‌ ئه‌سڵه‌ن ژن نه‌هێنێ و به‌ ڕه‌به‌نی بمێنێته‌وه‌. سه‌رئه‌نجام دایکی برازایه‌کی خوێ که‌ کچی پیاوێکی به‌ ده‌سته‌ڵات و ده‌وڵه‌مه‌ند بوو بۆی خواست که‌ به‌ قه‌ولی خۆی نه‌ دیبووی و نه‌ده‌یناسی. ئه‌وه‌نده‌ی ده‌زانی کورته‌ باڵایه‌. ڕۆژی 25ی خه‌زه‌لوه‌ری ساڵی 1325ی هه‌تاوی (1946ی زایینی) بووکیان بۆ دابه‌زاند. دیاره‌ ئه‌و په‌ڕی ناسک و نازدار و شۆخ و شه‌نگ و جوان و چه‌له‌نکه‌ بوو که‌ خه‌یاڵی شاعیرانه‌ی من به‌ شوێنی دا ده‌گه‌ڕا و هێشتاش تووشی نه‌بووه‌. به‌ڵام زۆر زوو توانی خۆی له‌ دڵی مندا جێ بکاته‌وه‌ و وا له‌ خۆی بکا که‌ له‌ قووڵایی دڵمه‌وه‌ خۆشم بوێ و ببێ به‌ یاری هه‌میشه‌یی و خه‌م ڕه‌وێنی ڕۆژانی تاڵ و تفتی ژیانم. بیست و سێ ساڵ پێکه‌وه‌ ژیاین و له‌ په‌نای ئه‌ودا هه‌ستم به‌ حه‌سانه‌وه‌ کرد. تاقه‌ کوڕێکمان بوو ناوم نا (سه‌لاح).
دوای ڕۆخانی کۆمار و خۆشاردنه‌وه‌ و ده‌ربه‌ده‌ری و ژیانی پڕ له‌ کاره‌سات و تراژدی، شاعیر ده‌ڵێی:" له‌ ساڵی 1340ی هه‌تاوی دا سه‌ر له‌ نوێ تێ هه‌ڵچوومه‌وه‌ و هاوکاری ئازادیخوازانم ده‌ست پێی کرده‌وه‌، ده‌سته‌یه‌ک ڕه‌فیقی تازه‌ و تێی گه‌یشتوو ڕووناکبیرم په‌یدا کرد، له‌ باری هونه‌ریشه‌وه‌ شیعره‌کانم نه‌ک هه‌ر باشتر بوون به‌ڵکوو به‌ بڕوای خۆم تێیان په‌ڕاند". هه‌روه‌ها مامۆستا هێمن ده‌ڵێی:" له‌ ساڵی 1344ی هه‌تاویدا لاوێکی یه‌کجار خۆشه‌ویست و خزمێکی زۆر نیزیکم که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات ده‌ژیا و ده‌یخوێند و هیوایه‌کی زۆرم پێ هه‌بوو مرد، ئه‌و ڕووداوه‌ زۆری په‌ریشان کردم. هێنده‌ی پێی نه‌چوو له‌ سه‌فه‌ردا بووم که‌ خه‌به‌ری جه‌رگ بڕی مردنی بابمیان دامێ. دوو ساڵ پاش دایکیشم مرد".
هێمن ده‌ڵێی:" شیعریشم ته‌نیا بۆ ده‌ربڕینی ئیحساسی خۆم داناوه‌ و هیچ هه‌قم نیه‌ منه‌ت به‌ سه‌ر گه‌لی کورد دا بنێم. ئه‌وان پێیان ناخۆش بێ یان خۆش من که‌ شیعرم بۆهات ناتوانم نه‌یڵێم".
هێمن، شاعیری گه‌ل
نه‌مر دوکتور عه‌بدولڕه‌حمانی قاسملوو له‌ وتارێکدا که‌ بۆ پێشه‌کی "تاریک و ڕوون"ی نووسیووه‌ ده‌ڵێی:
"ئه‌وڕۆ هه‌ر که‌س له‌ ئه‌ده‌بی کوردی شاڕه‌زا بێ، ناوی هێمنی بیستووه‌. شیعره‌کانی خوێندووه‌ته‌وه‌ و بێگومان ده‌زانێ که‌ هێمن یه‌کێک له‌ شاعیره‌ هه‌ره‌ به‌رزه‌کانی کوردی سه‌رده‌می ئێمه‌یه‌... شیعره‌ی هێمن له‌ ناو کۆمه‌ڵانی خه‌ڵکی کوردستاندا بڵاو بووه‌ته‌وه‌ و له‌ دڵی هه‌موو کوردێکی دڵسۆز و نیشتمانپه‌روه‌ر کاریگه‌ر بووه‌ و ئه‌وانی به‌ره‌و خه‌بات له‌ پێناوی ڕزگاری گه‌لی کورد دا هان داوه‌... هێمن له‌ شیعری خۆیدا... له‌ مافی خوراوی گه‌ل دیفاع ده‌کا، ئاره‌زووی ئه‌وه‌یه‌ کورد هه‌رچی زووتر له‌ سته‌می نه‌ته‌وایه‌تی ڕزگاری ببێ... هێمن نه‌ته‌وه‌که‌ی خۆی خۆش ده‌وێ، له‌وه‌ش زیاتر نه‌ته‌وه‌ی خۆی ده‌په‌ره‌ستێ... هێمن ته‌ماشاچی نیه‌ و ناتوانێ به‌ ته‌ماشاچی بمێنێته‌وه‌. به‌ هه‌موو هێزی خۆیه‌وه‌، به‌ شیعر و به‌ نووسین هه‌نگای ناوه‌ته‌ ناومه‌یدانی خه‌بات و تاسه‌ر به‌ره‌و ئاسۆی ڕوون تا ترۆپکی ڕزگار بوون یاریده‌ی گه‌لی خۆی ده‌دا. هێمنی شاعیر له‌ هێمنی خه‌باتکار جیا ناکرێته‌وه‌... شیعره‌کانی پڕه‌ له‌ هیوا و ئاوات بۆ سه‌رکه‌وتن و نیشتمانپه‌روه‌ران بۆ تێکۆشان هان ده‌دا... شیعری کۆمه‌ڵایه‌تی و شۆڕشگێڕی چ له‌ باری ناوه‌ڕۆک و چ له‌ باری شێوه‌وه‌، گه‌یاندووه‌ته‌ پله‌یه‌کی به‌رزی ئه‌وتۆ که‌ که‌متر شاعیری کوردی گه‌یشتووه‌تێ... هێمن شاعیرێکی ڕیئالیسته‌، ڕیالیزمی ڕه‌خنه‌گرانه‌ له‌ ناوه‌ڕۆکی شیعره‌کانی دا به‌ته‌واوی به‌ر چاو ده‌که‌وێ... هێمن ده‌یه‌وێ ژن به‌ر له‌ هه‌موو شتێک خاوه‌نی مافی ئینسانی خۆی بێ و زۆر جار دژی زۆرداری و بێ حورمه‌تی نیسبه‌ت به‌ ژن ده‌نگی خۆی هه‌ڵ دێنێ... زمانی هێمن نموونه‌ی به‌رزی زمانی ئه‌ده‌بی کوردییه‌ و بێگومان له‌ پێک هێنانی زمانی په‌سه‌ند کراو (ستاندارد)ی کوردی دا ته‌ئسیری هه‌بووه‌. هێندێ شیعری هێمن گه‌یشتووه‌ته‌ پله‌ی هه‌ره‌ به‌رزی ئه‌ده‌بی کوردی. ئه‌وه‌ی هێمن له‌ سه‌ر گۆران ده‌یڵێ له‌ سه‌ر خۆشی ڕاسته‌: تاکی له‌ جوانی په‌ره‌ستیدا که‌مه‌، وشه‌ له‌ ده‌ستی دا وه‌ک مێو وایه‌، دڵ ته‌ڕه‌، خۆش خه‌یاڵه‌ و ناسک بینه‌، به‌ هونه‌ره‌و شاره‌زا و وشه‌ ڕه‌نگینه‌".

کاکه‌ی فه‌لاح شاعیر و نووسه‌ر و گه‌وره‌ پیاوی وڵاته‌که‌مان له‌ لاپه‌ڕه‌ی ڕۆژنامه‌ی هاوکاری چاپی به‌غدا دا له‌ سه‌ر هێمن ده‌نوسێ:" هێمن موکریانی شاعیری کوردپه‌روه‌ر و مرۆڤ ویست و جوانی په‌ره‌ست و ئاواره‌مان، یه‌کێکه‌ له‌م شاعیره‌ هه‌ڵکه‌وتوانه‌ی ئه‌م سه‌رده‌مه‌مان که‌ وه‌ک بلبلێکی خۆش خوێن به‌ سه‌ر لقی به‌رزی هونه‌ری شیعری کوردی یه‌وه‌ به‌سته‌ی به‌ سۆز به‌ سه‌ر ئاوات و هیوای دوا ڕۆژی کورد و خه‌بات و جوانی و ئاواره‌یی دا ده‌خوێنێ. ئه‌گه‌ر بڕوانینه‌ سه‌رجه‌می شیعره‌ سیاسییه‌کانی، ئه‌بینین گه‌وهه‌ری بڕوا به‌ سه‌رکه‌وتنی کورد له‌ دوو تۆیی هه‌موو به‌یته‌کانا ئه‌دره‌وشێته‌وه‌ ته‌نانه‌ت له‌و به‌یته‌شدا:
"تا به‌ داسی ده‌سی ئه‌و پاڵه‌ به‌ کاره‌ی کوردی
دڕک و داڵی سه‌ره‌ ڕێ گشتی نه‌دروێن ده‌گریم" وه‌نه‌بێ ته‌نیا بریتی بێ له‌ خه‌م و گریانێکی به‌ کوڵ، یان هه‌ڵوێستی لا ته‌ریکی بێ به‌رامبه‌ر چینه‌ زه‌بوونه‌کان، ئه‌م شیعره‌ جگه‌ له‌وه‌ی که‌ گه‌رمه‌شینێکی به‌ سۆزه‌ و چه‌ند تابلۆیه‌کی بڵێسه‌داره‌ هه‌ستی شاعیر و بڕوای شاعیرمان به‌ سه‌ر که‌وتنی کورد وه‌ک ڕۆژی ڕووناک پیشان ئه‌دات، شاعیر وه‌ک هونه‌رمه‌ندێکی خاوه‌ن بڕوا له‌م شیعره‌دا ته‌واو وه‌ستایانه‌ ئه‌رکی شاعیرانه‌ی خۆی به‌ جێی هێناوه‌".
هێمن تووڕه‌ بوو، دڵ ناسک بوو، قسه‌ خۆش بوو. له‌ ئه‌ده‌بی فارسی دا فره‌ شاڕه‌زا بوو، زۆری خوێندبوو.
هێمن له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا که‌ له‌ پێهه‌ڵاگوتن و له‌ باسی جوانی دا ده‌ستێکی باڵای هه‌بوو، به‌ڵام ئه‌و ئه‌رکی ڕوون کردنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵانی خه‌ڵک و هاندان به‌ره‌و خه‌بات و تێکۆشان و ئه‌رکی زیندوو کردنه‌وه‌ی ڕێبازی حاجی قادری کۆیی وه‌ئه‌ستۆی خۆ گرتبوو. شاعیر و نووسه‌ری نه‌ته‌وه‌یه‌ک که‌ له‌ دواییه‌کانی سه‌ده‌ی بیسته‌م دا له‌ هه‌موو مافێکی نه‌ته‌وایه‌تی بێ به‌ش کرابێ، شاعیری نه‌ته‌وه‌یه‌ک که‌ له‌ ژێر سته‌می نه‌ته‌وایه‌تی و مه‌ترسی تواندنه‌وه‌دا پشتی چه‌ما بێ، چۆن ده‌توانێ ته‌نیا به‌ به‌ژن و باڵای جوان و نازدار و له‌ بار هه‌ڵا بڵێ؟ چۆن ده‌توانێ له‌ دنیای بیرو باوه‌ڕی ڕاڕایی و وازوازی دا بسوڕێته‌وه‌ و گه‌ڕ بخوا. چۆن ده‌توانێ چوونکه‌ "شاعیر و ئه‌دیبه‌" به‌ لای سیاسه‌ته‌وه‌ نه‌چێ، چوونکه‌ شیعره‌که‌ی ناسک و به‌ سۆز نابێ. چوونکه‌ ئه‌دیبه‌، نابێ کاری به‌ چه‌وسانه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌که‌ی هه‌بێ. چۆن ده‌توانێ له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی شاعیره‌ نابێ باسی سیاسه‌ت و نیشتمانپه‌روه‌ری بکا. ته‌نیا شیعری بۆ شیعر بوت و هونه‌ری بۆ هونه‌ر، هیندێک قسه‌ی بێتام و وشه‌ی قوڵمبه‌و که‌س تێ نه‌گه‌یشتوو به‌ ناوی شیعر به‌ دوای یه‌کدا ڕیز بکا. هێمن له‌وانه‌ نه‌بوو ئه‌ویش له‌ باسی جوانی و دڵداری و ئه‌ڤین و جوان په‌ره‌ستی دا وه‌ستا بوو. به‌ڵام ده‌یگووت:
جیا بوونه‌وه‌ت ده‌رده‌، به‌ڵام تۆش ده‌زانی تامی نیه‌
ژوان و شه‌و ڕاوو دڵداری، ڕازو نیازی به‌ دیلی
هێمن له‌ هۆندنه‌وه‌ی وتووێژی کچ و کوڕدا، قۆناخی ژیانی کورده‌واری نیشان ده‌دا. خۆشه‌ویستی و دڵداری کچ و کوڕ، له‌ به‌رانبه‌ر خه‌بات و تێکۆشان دا ده‌خاته‌ پله‌ی دووهه‌م و ده‌ڵێ:
"کچ: دیلی، ژێرده‌ستی، ئه‌سیری تاکه‌ی؟
ڕووتی، نه‌داری، فه‌قیری تاکه‌ی؟
وه‌ره‌ مه‌یدانێ له‌ ڕێی نیشتمان
بکه‌ قوربانی، سه‌ر و ماڵ و گیان
کوڕ: کچی هه‌موو که‌س ئیمڕۆ سه‌ر به‌سته‌
هه‌ر حه‌قی کچی کورده‌ پێ په‌سته‌
له‌ گوێن (ژاندارک) هه‌سته‌ وه‌ک مه‌ردان
دوژمن وه‌ده‌ر نێ له‌ خاکی کوردان"
شاعیر له‌و کاته‌دا که‌ به‌ شێوه‌یه‌کی وه‌ستایانه‌ برژانگی تیژ و برۆی ڕاکشاو و به‌ژنی به‌رز و خرمه‌ی بازنه‌، ده‌کاته‌ نێو ئاخن، کوێره‌وه‌ری و به‌شداری کیژی کوردیش له‌ کارو زه‌حمه‌ت کێشاندا نیشان ده‌دا و کیژی کورد بۆ ڕاپه‌ڕین و خوێندن و فێر بوونی زانست و فڕێ دانی په‌چه‌ و چارشێو هان ده‌داو ده‌ڵێ:
"کوێله‌تی باوی نه‌ماوه‌، کیژی کوردی خۆشه‌ویست
ڕاپه‌ڕه‌ هه‌سته‌ له‌ خه‌و، ئاخر چ وه‌ختی خه‌وتنه‌
ده‌رکه‌ بشکێنه‌، په‌چه‌ بدڕێنه‌، ڕاکه‌ مه‌دره‌سه‌
چاری ده‌رده‌ی کورده‌واری، خوێندن هه‌ر خوێندنه‌
با هه‌زار (زێ) و (گاده‌ر) و (لاوێن)ی ڕوونیشمان هه‌بێ
تاکوو ژن ئازاد نه‌بێ، سه‌رچاوه‌که‌ی ژین لێخنه‌"
ئه‌گه‌ر به‌ وردی بڕوانینه‌ ئه‌م کۆمه‌ڵه‌ شیعره‌ سیاسیانه‌ی که‌ شاعیر له‌و ماوه‌یه‌دا خه‌ڵاتی بزووتنه‌وه‌ی کوردایه‌تی و کۆماره‌ ساواکه‌ی مهابادی کردووه‌، ده‌بینین هێمن به‌ زمانێکی ساده‌ و ساکاری ئه‌وتۆ ئاگر خۆشکه‌ری خه‌باتی نه‌ته‌وایه‌تی و جۆشهێنه‌ری هه‌ست و هۆشی کۆمه‌ڵانی خه‌ڵک بووه‌. تا ڕاده‌یه‌کی باش ئه‌و ئه‌رکه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی بۆ ئه‌و ڕۆژگاره‌ هێناوه‌ته‌ دیی و وه‌ک تۆویک له‌ دڵ و ویژدانی خه‌ڵک دا چاندوویه‌.
هێمن پاش تێکچوونی کۆماری دیموکراتی کوردستان و ئیعدامی پێشه‌وا، تووشی ده‌ربه‌ده‌ری و ناهومێدی ده‌بێ و له‌ شیعری "ڕۆژگاری ڕه‌ش"دا به‌ په‌رۆشه‌وه‌ باسی تێشکان و لێقه‌وماوی ده‌کا و ڕووکاری ڕاسته‌قینه‌ی ژیانی ئه‌و ڕۆژه‌ نیشان ده‌دا و ده‌ڵێێ:
"وه‌پاش که‌وت خه‌باتمان، داگیراوه‌ وڵاتمان
تێ په‌ڕی ڕۆژی هاتمان، ڕووخا کۆشکی ئاواتمان
له‌ سه‌قز و له‌ بۆکان، شین و شه‌پۆڕه‌ و گریان
تێکۆشه‌ر له‌ دادران، قاره‌مان له‌ ناو بران
پۆلی جوان و نه‌شمیلان، ده‌سته‌ی ده‌ستماڵ ته‌نزیلان
ئه‌و ساڵ ناچن بۆ دیلان، نه‌نگه‌ دیلان بۆ دیلان"
هێمن له‌م شیعره‌دا له‌گه‌ڵ بولبول ده‌بێته‌ هاوده‌رد و ژان و په‌ژاره‌ی خۆی بۆ ده‌رده‌خاو کوڵ و کۆی دڵی خۆی بۆ هه‌ڵ ده‌رێژێ:
" منیش ئه‌ی بلبل به‌ندیی وه‌کو تۆم
وه‌ها دورم له‌ هێلانه‌یه‌ وهوڵی خۆم
منیش هێلانه‌که‌م لێکراوه‌ خاپور
ژیانم پڕ له‌ ده‌رد و ڕه‌نج و داخه‌
ئه‌وه‌ گیرساومه‌وه‌ له‌و کێو و شاخه‌"
به‌ڵام هێمنی شاعیر له‌ سه‌ر ئه‌م حاڵه‌ش وره‌ به‌ر نادا و واز ناهێنێ و مه‌یدان چۆڵ ناکا.
" هه‌تا دوژمن نه‌گه‌وزێنێ له‌ خوێنم
ده‌خوێنم بۆ گه‌لی خۆم هه‌ر ده‌خوێنم"
هێمن وه‌عده‌ و به‌ڵێنی خۆی برده‌ سه‌ر و هه‌تا دوا هه‌ناسه‌ی بۆ گه‌لی خۆی خوێندی و نووسی و هاواری کرد.
ساڵی 1959 له‌ سه‌رانسه‌ری کوردستان ئازادیخوازانی کورد ده‌که‌ونه‌ به‌ر په‌لامارو تووشی زیندان و ئه‌شکه‌نجه‌ و ده‌ربه‌ده‌ری ده‌بن. مامۆستا هێمن له‌ سه‌رگوزه‌شته‌ی خۆیدا ده‌نووسێ:
" منیش له‌و سه‌ر ده‌مه‌دا توشی نه‌خۆشییه‌کی ڕۆحی هاتم. نائۆمێدیه‌کی ڕه‌ش ئاسۆی ژیان و بیرکردنه‌وه‌ی داگرتم. ئه‌و ناهۆمێدیه‌ زۆر جار تا حاڵی خۆکوشتن پاڵی پێوه‌نام". شاعیر له‌م قۆناخه‌دا شیعره‌کانی "بۆسه‌ی ڕۆژگار"، "چاره‌ نووسی شاعیر"، "جۆلانه‌"، "ماچی شیرین"، "هێلانه‌ی به‌تاڵ" و "گلێنه‌ی شاعیر" ده‌هۆنێته‌وه‌ که‌ دیارده‌ی قۆناخی ژیانی شاعیر و خه‌باتی گه‌ل نیشان ده‌ده‌ن:
" ڕۆژگاری سپڵه‌ بۆ من بۆسه‌یه‌کی نایه‌وه‌
نه‌مدی هه‌ر تیرێکی ده‌ی هاوێ به‌ره‌و سینه‌م نه‌بێ
خۆم ده‌سوتێنم هه‌تا به‌زمی خه‌ڵک ڕۆشن بکه‌م
کێ له‌ ڕێی خه‌ڵکا وه‌کو شاعیر ده‌سووتێ شه‌م نه‌بێ"
له‌ چاره‌ نووسی شاعیردا ده‌ڵێ:
" ده‌زانی بۆچی من هێنده‌ په‌ریشان و خه‌فه‌ت بارم
له‌ بازاڕی ژیان غه‌یری هونه‌ر نیمه‌ چ سه‌رمایه‌
له‌گه‌ڵ چاره‌ ڕه‌شی و دووره‌ به‌شی و نگبه‌ت ده‌بێ هه‌ل که‌م
له‌ مێژه‌ چاره‌ نووسی شاعیرانی کوردی هه‌روایه‌"
له‌ ماچی شیرین دا ده‌ڵێ:
" له‌ گۆشه‌ی بێکه‌سی دا ئێسته‌ وا دڵ ته‌نگ و خه‌مبارم
نیه‌ باکم ئه‌گه‌ر ماڵم به‌ جارێکی به‌ قوڕدا چێ
به‌شی کوردێکی زانا له‌و وڵاته‌ مه‌نه‌ت و ده‌رده‌
ئه‌وه‌ی نه‌ت ویست بڵێ ڕه‌ببی به‌ ده‌ردی کوردی زانا چێ"
شاعیر له‌ به‌سته‌ی "ناسۆری ته‌شه‌نه‌"دا ده‌ڵێ:
" ته‌شه‌نا بۆته‌وه‌ ناسۆری ده‌روونم دیسان
زامی کۆنه‌ و به‌مه‌ی کۆنی ده‌بێ مه‌ڵحه‌م که‌م
ئێسته‌ بۆ چاری خه‌مم گۆشه‌ی مه‌یخانه‌یه‌ جێم
من که‌ ڕۆژێک ده‌مه‌ویست میلله‌ته‌که‌م بێ خه‌م که‌م
چۆن نه‌به‌م بۆمه‌ی و مه‌یخانه‌ په‌نا، تێ گه‌یوم
له‌م وڵاته‌ هه‌موو شت زۆره‌، به‌نی ئاده‌م که‌م"
پاش ساڵی 1968 خه‌باتی گه‌لی کورد و ژیانی شاعیری مه‌زنی کورد پێ ده‌نێته‌ قۆناخێکی تازه‌وه‌. شیعره‌کانی "مه‌ته‌ریزی شه‌ره‌ف، شه‌نگه‌ بێری، ئامێزی ژن، شه‌پۆلی تۆڵه‌، ترۆپکی ڕزگاری، گاوو گه‌ردوون، شه‌و وشه‌یتان، ئاره‌ق و تین، فرشته‌ی په‌ڕیوه‌، کاروانی خه‌بات، ده‌ستکه‌وتی خه‌بات به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی ئه‌و قۆناخه‌ن که‌ خه‌باتی گه‌لی کورد و ژیانی مامۆستا هێمنی ڕه‌حمه‌تی پێدا تێ په‌ڕیوه‌.

هێمن له‌ ژیانی دا ده‌ جاری دراو نه‌ژماردووه‌. ئه‌گه‌ر ژماردبێشیتی هه‌ڵه‌ی تێدا کردووه‌، سه‌یر ئه‌وه‌یه‌ کاتێ باسی ئابووری و ئیقتساد و ئه‌و شتانه‌ش ده‌کرا زۆر مامۆستایانه‌ش لێی ده‌دوا و به‌ ڕاستی تێیدا شاره‌زا بوو. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا که‌ وه‌کوو خه‌یاڵی شیعره‌کانی قووڵ و مه‌ند بوو. وه‌کوو زمانی شیعره‌کانی ساکار بوو. به‌ کورتی بیبڕمه‌وه‌، هێمن توابۆوه‌ له‌ شیعردا، له‌ وشه‌ی کوردیدا، له‌ "ده‌رده‌ کورد"دا له‌ "ناڵه‌ی جودایی"دا بۆ نیشتمانه‌ پارچه‌ پارچه‌ کراوه‌که‌ی، له‌ "شیوه‌نی ئینسانی"دا بۆ هه‌موو زه‌جر دیتووانی دنیا و به‌ مانای ته‌واوی وشه‌، ئینسان بوو، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی که‌ شاعیر بۆ خۆی ده‌یووت:" من شیعرم ته‌نیا بۆ ده‌ربڕینی ئیحساسی خۆم گوتووه‌..." به‌ڵام چوونکه‌ به‌ ته‌واوی له‌ نێو ده‌ردو مه‌رگی خه‌ڵکدا توابۆوه‌، شیعره‌کانی شیعری خه‌ڵک بوون. ته‌نانه‌ت شیعره‌ دڵدارییه‌کانی، شیعری هه‌موو کوڕه‌ حه‌یران و کچه‌ گاوانێکی کورده‌واری بوون. که‌وابوو هێمن شاعیری گه‌ل بوو، شاعیری کۆمه‌ڵانی هه‌راوی خه‌ڵک و هه‌ژاران بوو، په‌رۆشی گه‌له‌که‌ی ده‌یشێواند و شادی گه‌ل فرمێسکی خۆشی پێ ده‌باراند.
هێمن به‌ ته‌واوی هه‌ست و نه‌سته‌وه‌ وه‌ها دنیایه‌کی شاعیرانه‌ی ڕسکا و له‌ جیهانی ده‌ره‌وه‌ ده‌خولقێنێ که‌ زۆر جار جیهانی واقیع ده‌سه‌ر جیهانی زه‌ینی خۆی ده‌گێڕێ و قوربانی ده‌کا. بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین که‌ هێمن هێندێ جار شاعیرێکی ڕۆمانتیک و ئارمانجخوازه‌. به‌ڵام به‌م پێوانه‌ که‌ شیعر وێنه‌ییه‌کی تیف تیفه‌ دراوی جیهانی ده‌ره‌وه‌ بێ له‌ مێشکدا و شاعیر بتوانێ به‌و په‌ڕی شاره‌زایی و لێهاتوویی له‌ ناوه‌وه‌ دنیایه‌کی جوانی هه‌ست پێکراو بخولقێنێ که‌ وێنه‌کان قرپۆک و بیژۆک و نقوستان نه‌بن، ئه‌وا لێره‌دا هێمن شاعیرێکی ڕیالیسته‌ که‌ به‌ باشترین شێوه‌ و جوانترین وشه‌ له‌ پێوه‌ندییه‌کانی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئینسانی سه‌رده‌می خۆی، جیهانێکی شاعیرانه‌ی هه‌ستپێکراو ده‌رسکێنێ. بێ پێزترین شیعری ئه‌گه‌ر پیاویش حاڵی به‌ حاڵی نه‌کا، لانی که‌م چه‌شنه‌ چێژێکی هه‌ر پێده‌گه‌ێنێ.
له‌ شیعری هێمن دا شکڵ و شێوه‌ و کاکڵ ونێوه‌ڕۆک وه‌ها به‌یه‌که‌وه‌ ده‌رسکێن و یه‌کانگیر ده‌بن که‌ یه‌کیه‌تیه‌کی فکری و واتایێ پێکدێنن و به‌ تێکراییش چه‌شنه‌ جیهانێکی زه‌ینی تایبه‌تی که‌ له‌ جیهانی واقیع گه‌لێک شاعیرانه‌تر و ڕازاوه‌تر ده‌خولقێنن:
" بۆت نووسیووم، بۆت بنووسم ئه‌من چیم
دوندی قه‌ندیل و گۆڕه‌پانی هه‌ڵگورد نیم
به‌ره‌و به‌رزایی ده‌چم گه‌رچی وردم
خاکی به‌رپێی تێکۆشه‌رێکی کوردم"

هێمن له‌ دوای خۆی یادگارێکی زۆر گرنگی به‌ جێی هێشتووه‌ بۆ به‌ره‌ی داهاتوو که‌ ئه‌ویش گۆڤاری "سروه‌"یه‌ که‌ گۆڤارێکی وه‌رزانه‌یه‌. ئه‌م گۆڤاره‌ په‌ره‌ده‌دا به‌ فه‌رهه‌نگ و کولتوری کوردی و بێ بڕانه‌وه‌ هه‌ر به‌رده‌وامه‌. هێمن له‌ یه‌که‌م ژماره‌ی "سروه‌"دا ئاوا ده‌ڵێێ:
هه‌میشه‌ ده‌رد ده‌بینم، ده‌رد ده‌بینم
درۆی دوژمن ده‌هوێ نامه‌رد ده‌بینم
مه‌گه‌ر زه‌ردایی ناکه‌ن چاوه‌کانم
که‌ ڕه‌نگی نه‌وبه‌هارێ، زه‌رد ده‌بینم"

مامۆستا هێمن ده‌ڵێێ له‌ نێو فه‌رهه‌نگی ناودارانی کورد دا بنووسن:" هێمن شاعیرێکی لادێی کورد بووه‌ که‌ فه‌رهه‌نگی میلله‌ته‌که‌ی خۆی له‌ چوار چێوه‌ی شیعردا به‌ خه‌ڵک نیشان داوه‌. من بۆ خۆم پێم وایه‌ هونه‌رێکی دیکه‌م نییه‌(جگه‌ له‌وه‌ی) که‌ ژیانی میلله‌ته‌که‌ی خۆم نیشان ده‌ده‌م، ئه‌وه‌نده‌ی توانیبم، ئه‌وه‌نه‌ی شیعر ئیجازه‌ی دابم، ئه‌وه‌نده‌ی توانای شاعیریمدا بێ... من بۆ خۆم پێم وا بوو ئه‌گه‌ر له‌ وڵاتێکی پێشکه‌وتوو دا بام نووسه‌ر ده‌بووم، له‌ پێش وه‌یدا شاعیر بم". به‌ لای (هێمن) ه‌وه‌ شیعر کوڵ و کۆ و هه‌ستی ده‌روونی ئینسانێکه‌، له‌ هه‌ر یه‌ک له‌ حیسسه‌کانی ئینسانییه‌وه‌، یانی چ له‌ حاڵی شادیدا، ده‌ربڕینی ئه‌م هه‌سته‌ ده‌بێته‌ شیعر، چ له‌ حاڵی ناخۆشیدا، که‌ به‌داخه‌وه‌ من به‌ شاعیری غه‌م مه‌شهوورم، چوونکه‌ ژیانیشم هه‌ر سه‌رتا سه‌ر پڕ بووه‌ له‌ غه‌م و داخ، و ئه‌ویش هه‌ر ئیلهامم له‌ نه‌ته‌وه‌که‌م وه‌رگرتووه‌".
له‌ باری ژنه‌وه‌ هێمن ده‌ڵێێ: ژن که‌لیمه‌یه‌کی دژی پیاوه‌. که‌وا بوو ژن هێنده‌ی که‌لیمه‌که‌ ناسکه‌، هێنده‌ش بۆ خۆی له‌ لای من ناسکه‌... به‌ڵام به‌و حاڵه‌وه‌ به‌ لای منه‌وه‌ موحته‌ره‌مه‌". یان ده‌ڵێێ:
"به‌ ڕیشی بۆزه‌وه‌ سوجده‌ی ده‌به‌م من بۆ جه‌ماڵی تۆ
ئه‌دی بۆچی ده‌یانکوت دار که‌ پیر بوو تازه‌ دانایێ".

له‌ ئامۆژگارییه‌کانی مامۆستا هێمن
یه‌کێک که‌ زه‌وق و چێشگه‌ی شیعری له‌ ده‌رووندا هه‌بێ، ئێمه‌ چ بمانه‌وێ و چ نه‌مانه‌وێ ئه‌و شیعری خۆی هه‌ر ده‌ڵێ. به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ی که‌ ببێته‌ شاعیرێکی باش، ته‌نانه‌ت من پێی بڵێم: شیعر مه‌ڵێ، نابێ به‌ شاعیر! ئه‌گه‌ر به‌ڕاستی هه‌وبێ (جۆهه‌ری هونه‌ری تێدا بێ) بۆ خۆشی گوێی له‌ قسه‌ی من بێ، شیعر گوێ ناداته‌ که‌س و یه‌خه‌ی به‌رنادا. ئه‌و تووند گوتنه‌ ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ که‌ زیاتر خۆی ماندوو بکا و شیعری باشتر بنووسێ. ئه‌گه‌ر هه‌ویش نه‌بێ، با له‌ ئێستاوه‌ له‌ خۆڕا خۆی ماندوو نه‌کا و خه‌ریکی شتێکی تر بێ.
هه‌ر کات له‌ ماڵ وه‌ده‌رکه‌وتن، له‌ ده‌ره‌وه‌ خه‌یاڵی شیعرێک هه‌ڵی گرتن و ڕێگای هاتنه‌وه‌ی ماڵتان لێ تێکچوو، بزانن که‌ بوونه‌ته‌ شاعیر. هه‌ر کوردێک که‌ بیهه‌وێ ببێته‌ شاعیر، ده‌بێ به‌ر له‌ هه‌موو شتێک ده‌ست له‌ گیانی خۆی بشوا.
قه‌ت بۆ خۆتان وه‌دوای شیعر مه‌که‌ون، با ئه‌و وه‌دواتان بکه‌وێ. به‌ڵام بۆتان هات، له‌ هه‌ر کات و شوێنێک بێ، به‌ باوه‌شی گه‌رمه‌وه‌ وه‌ریگرن. کیژی شیعری ئه‌وه‌نده‌ی که‌ به‌ناز و سووک و سڵه‌، ئه‌وه‌نده‌ش دڵ ناسکه‌. یه‌ک جار دێ و نایه‌ته‌وه‌.

خاڵه‌ لاوازه‌کانی مامۆستا هێمن
یه‌کێک له‌و خاڵه‌ لاوازانه‌ی مامۆستا هێمن که‌ زۆر زه‌ق و به‌رچاوه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ هۆنراوه‌ی بۆ کوڕی گه‌وره‌ترین دیکتاتۆری ئێران واته‌ به‌ بۆنه‌ی له‌ دایک بوونی وه‌لیعه‌هدی کوڕی حه‌مه‌ ڕه‌زا شای ئێراندا وتووه‌. ئه‌و حه‌مه‌ ڕه‌زایه‌ی که‌ سه‌ره‌ک کۆمارێکی کورد و هاوکاره‌کانی له‌ سێداره‌دا. ئه‌و سه‌ره‌ک کۆماره‌ی که‌ نازناوی شاعیری گه‌لی به‌ مامۆستا هێمن به‌خشی. ئایا له‌ دایک بوونی کوڕی دڕنده‌یه‌کی وه‌ها که‌ ئه‌ویش ئێستاشی له‌گه‌ڵ بێ ددان به‌ خێری کورد دا نانێ و له‌ باوکی دڕتره‌ شیاوی ئه‌وه‌یه‌ که‌ به‌ باڵایدا هۆنراوه‌ بهۆنیته‌وه‌؟ ئه‌ویش که‌سایه‌تییه‌کی وه‌کوو مامۆستا هێمن که‌ له‌ نێو جه‌رگه‌ی خه‌باتی میلله‌ته‌که‌یدا شان به‌ شانی هه‌واڵه‌کانیدا ڕاپه‌ڕی بوو.
خاڵێکی لاوازی تری مامۆستا هێمن ئه‌وه‌ بوو که‌ له‌و کاته‌ ناسکه‌ی شۆڕشدا پشتی کرده‌ شۆڕش و خۆی ته‌سلیمی کۆماری به‌ ناو ئیسلامی ئێران کرده‌وه‌ که‌ بۆ ماوه‌یه‌کیش له‌ به‌ندیخانه‌ دا مایه‌وه‌و کۆماری ئیسلامیش دژی ڕێکخراوه‌ کوردستانیه‌کانی کوردستانی ئێران که‌ڵکی نه‌رێنیان لێ وه‌رگرت. ئه‌ویش ئه‌وه‌ بوو که‌ فلیمیان لێ گرت بوو که‌ دژی شۆڕشی کوردستان قسه‌ی بۆ لاوان و سیاسیه‌ به‌ندیه‌کان کردووه‌ و ئه‌وانی له‌ شۆڕشدا دڵسارد کردوه‌ته‌وه‌. دیاره‌ ئه‌و نه‌واره‌ ڤیدیۆییانه‌ له‌ به‌ندیخانه‌کانی شاره‌ جۆراو جۆره‌کانی کوردستان پیشانیان داوه‌ و کۆماری ئیسلامی که‌ڵکی لێوه‌ر گرتووه‌. ئه‌مه‌ش له‌ خۆی دا زه‌ربه‌یه‌کی کاریگه‌ر بووه‌ بۆ خه‌باتی نه‌ته‌وایه‌تی گه‌لی کورد له‌ به‌شی کوردستان ئێراندا.

خاڵی سێهه‌م که‌ زۆر دیاره‌ و له‌ باری فیزیکی و ده‌روونیه‌وه‌ کاریگه‌ری له‌ سه‌ر مامۆستا هێمن هه‌بووه‌ گرفتی ئاڵکۆڵ بووه‌. ژیانی مامۆستا هێمن به‌ته‌واوه‌تی به‌ خواردنی ئه‌ڵکۆڵه‌وه‌ به‌ند بووه‌. به‌داخه‌وه‌ خواردنه‌وه‌ی ئه‌ڵکۆڵ کاریگه‌ری زۆری به‌ سه‌ر مامۆستا هێمن هه‌بووه‌ و ته‌نانه‌ت تووشی ده‌یان کاره‌ساتی ناخۆشی له‌ ژیاندا کردووه‌.

خاڵێکی سه‌رنج ڕاکێش که‌ ده‌مه‌وێ لێره‌دا باسی بکه‌م ئه‌وه‌یه‌ که‌ له‌ ڕۆژی یه‌ک شه‌ممه‌ ڕێکه‌وتی 23ی ئاوریلی 2006 سمینارێک له‌ سه‌ر مامۆستا هێمن له‌ (ABF)ی شاری ستۆکۆڵم پێکهات که‌ چه‌ند که‌س له‌ سه‌ر که‌سایه‌تی و شیعره‌کانی مامۆستا هێمن قسه‌یان کرد. له‌و سمیناره‌دا که‌سێک له‌ سه‌ر شیعره‌ی "به‌هاری بێ خه‌زان"ی مامۆستا هێمن قسه‌ی کرد و وتی گوایا ئه‌و شیعره‌ مامۆستا هێمن نه‌ینووسیووه‌. ئه‌من بۆ خۆم له‌و باوه‌ڕدا نیم که‌ وابێ، چوونکه‌ ئه‌و هه‌ڵبه‌سته‌ی مامۆستا هێمن له‌ ساڵی 1962 به‌ بۆنه‌ی له‌دایک بوونی کوڕی دیکتاتۆر دانراوه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌و هه‌ڵبه‌سته‌ مامۆستا هێمن نه‌ینووسیبا له‌ ماوه‌ی ئه‌و 24 ساڵه‌ی دواییدا مامۆستا هێمن له‌ سه‌ری ده‌نووسی و ده‌یوت ئه‌و هۆنراوه‌یه‌ من نه‌مهۆنیوه‌ته‌وه‌. شتێکی تریش که‌ پشت ڕاستکه‌ری ئه‌و به‌ڵگه‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ مام هه‌ژاری شاعیر و هاوڕێی هێمن نامه‌ی بۆ مامۆستا هێمن نووسیووه‌و بۆ دانانی ئه‌و شیعره‌ سه‌رکۆنه‌ی مام هێمنی کردووه‌. ئه‌ی ئه‌گه‌ر مام هێمن ئه‌و شیعره‌ی نه‌نووسیووه‌ بۆ وه‌ڵامی مام هه‌ژاری نه‌دایه‌وه‌ که‌ بۆ دانانی ئه‌و هۆنراوه‌یه‌ هه‌م سه‌ر کۆنه‌ی کردووه‌ و هه‌م لێشی تووڕه‌ بووه‌. ئه‌و که‌سه‌ که‌ له‌ سمیناره‌که‌دا ئه‌م قسانه‌ی ده‌کرد، گوایه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ شاعیری ئه‌و هه‌ڵبه‌سته‌ ئێستا له‌ سابڵاخ ده‌ژی و با له‌ بواری ئاساییشیه‌وه‌ نه‌که‌وێته‌ مه‌ترسی ناوه‌که‌ی ئاشکرا نه‌کرد. ئه‌وه‌ش ڕاست نیه‌، چوونکه‌ ئه‌و که‌سه‌ سبه‌ی ده‌مرێ و پاش خۆشی گه‌ر له‌ سه‌ری بنووسن، ئه‌ی کێ وه‌ڵامی ڕاست و ناڕاستی ئه‌و کێشه‌یه‌ بداته‌وه‌؟!


سه‌رئه‌نجام
محه‌مه‌دی مه‌لا که‌ریم له‌ پێشه‌کی "ناڵه‌ی جودایی"دا له‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی شیعره‌کانی هێمن به‌ گشتی و لاوازی و هێندێ شیعری هێمن ده‌نووسێ:" ئه‌گه‌ر له‌ هێندی شیعری هێمن دا لاوازییه‌ک به‌دی بکه‌ین، ئه‌بێ بزانین هێمن کورده‌ و کورده‌واریش له‌ فێر بوونی ده‌س نوێژ گرتن و نوێژ کردنه‌وه‌ بیگره‌ تا ده‌گاته‌ پێکه‌وه‌ نانی کۆڕ و کۆمه‌ڵی سیاسی و بڵاوکردنه‌وه‌ی هۆشیاریی نیشتمانی و نه‌ته‌وه‌یی و چینایه‌تی، هه‌مووی هه‌ر له‌ شیعر ویستووه‌ و ڕووی ده‌می بۆ شیعر کردووه‌ته‌وه‌، یان هه‌ر هیچ نه‌بێ شیعری بۆ هه‌موو ئه‌م مه‌به‌سته‌ دوورو درێژ و به‌ده‌ره‌تانه‌ خستۆته‌ کار. هێمنیش له‌گه‌ڵ ئه‌م ئه‌رکانه‌دا یه‌کێ بووه‌ له‌و شاعیره‌ کوردانه‌ی که‌ بۆ کۆمه‌ڵی کورده‌واریان نووسیووه‌. شۆڕه‌ کچی شیعری له‌ په‌نجه‌ره‌ و دوو ده‌ری به‌رزی باڵه‌خانه‌ی دوور له‌ پاڵه‌و ڕه‌نجبه‌رانی نه‌ته‌وه‌ و وڵاته‌که‌ی دا ڕانه‌گرتووه‌، بۆ خۆی تا له‌وێ له‌ ئامێزی گرێ و ده‌س له‌ملانی بێ. له‌گه‌ڵ خۆی دایگرتۆته‌ خوارێ بۆ ناو خه‌ڵک، بۆ به‌شداری له‌ تاڵ و سوێری ژیاندا تا ئه‌گه‌ر ئه‌مڕۆش گوڵاڵه‌ سووره‌ی ڕوومه‌تی ئه‌م له‌به‌ر ئاره‌قه‌ی ڕه‌نجکێشانی بژاکێ، گوڵی ڕه‌نگاو ڕه‌نگی شیعری کوردستانی سبه‌ینێمان هه‌میشه‌ هه‌ر گه‌ش بێ و سیس بوون نه‌زانێ.
جا له‌ بارێکی ناله‌ باری وه‌ک ئه‌وه‌دا که‌ هێمن و هێمنه‌کانی هه‌موو لایه‌کی وڵاته‌که‌مان شیعری تیا ئه‌ڵێن، به‌هره‌مه‌ندی هه‌نه‌رمه‌ند له‌وه‌ دیاری ئه‌دا که‌ چه‌ند ئه‌توانێ ئه‌رکی سه‌ر شانی خۆی به‌رامبه‌ر به‌ هونراوه‌که‌ی و به‌رامبه‌ر به‌ کۆمه‌ڵیش له‌ یه‌ک کاتدا له‌ کارێکی هونه‌ریدا بخاته‌ یه‌ک و نه‌هێڵێ هیچ کامیان ببن به‌ کۆسپ له‌ ڕێی ئه‌ویاندا، یا هیچ نه‌بێ یه‌کێکیان ئه‌ویان بکا به‌ ژێر پێوه‌... من لام وایه‌ له‌م تاقی کردنه‌وه‌ قورسه‌دا هێمن له‌ زۆر به‌شیدا گره‌وی سه‌رکه‌وتنی به‌ باشی بردۆته‌وه‌". له‌وه‌ش زیاتر کاک محه‌مه‌دی مه‌لا که‌ریم، هێمنی به‌ ڕه‌مزی مه‌سه‌له‌یه‌ک زانیوه‌ که‌ یه‌کێ له‌ پیرۆزترین مه‌سه‌له‌کانی ئه‌م چه‌رخه‌یه‌. مه‌سه‌له‌ی خه‌بات له‌ پێناوی ئازادی نیشتمان و سه‌ر به‌رزی هاو وڵات و ڕێز گرتنی هه‌موو ئه‌و مافانه‌ی ئاده‌میزاد. به‌ڕاستی کاک محه‌مه‌د زۆر باشی بۆ چووه‌، مامۆستا هێمن له‌ هه‌ر دوو باره‌وه‌ واتا له‌ باره‌ی هونه‌ری جوانی و ناسکی شیعر و له‌ باره‌ی ده‌ردی کۆمه‌ڵ و خه‌باتی سیاسی و ته‌نانه‌ت چینایه‌تیش، گره‌وی سه‌رکه‌وتنی بردۆته‌وه‌.
مامۆستا هێمن له‌ 17ی ئاپریلی 1986 کۆچی دوایی کردو ئه‌مه‌ش بیست ساڵه‌ به‌ سه‌ر کۆچی دوایی ئه‌و شاعیره‌ به‌رزه‌دا تێده‌په‌ڕێ.

نووسینی: حه‌مید ته‌یموری
ستۆکهۆڵم، 22ی ئاریلی 2006

سه‌رچاوه‌کان:
1. تاریک و ڕوون (هێمن)
2. ناڵه‌ی جودایی، هێمن، (به‌غدا 1979)
3. هێمن و من، له‌ نووسینی هێرش
4. یادی هێمن، نووسینی: که‌ریمی حیسامی(1978)
5. گۆڤاری گزینگ، ژماره‌ی 11 (به‌هاری 1996)
6. له‌ بیره‌وه‌ریه‌کانم، به‌رگی نۆهه‌م. نووسینی: که‌ریمی حیسامی. ستۆکهۆڵم،( 1995)
7. کۆماری کورد (ساڵی 1946)، نووسینی: ئیگلتۆن، ویلیام.(و: سه‌ید محه‌مه‌دی سه‌مه‌دی)
8. ڕۆژنامه‌ی کوردستان ژماره‌ی 230، ئۆرگانی کومیته‌ی ناوه‌ندی حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران.
9. مامۆستای کورد (ژماره‌ی 13، زستانی 91-92) سه‌ر نووسه‌ر فه‌رهاد شاکه‌لی.
10. ژینی نوێ. ژماره‌ی 6، فێبرۆری 1996.


fredag, mars 31, 2006

بةشي (3) و كؤتايي

نه‌ورۆز و مێژووی نه‌ورۆز
مامۆستا شوکور مسته‌فا له‌ سه‌ر نه‌ورۆز له‌ دوای بڵاوبوونه‌وه‌ی ئاینی ئیسلام دا ئه‌ڵێت: "تا ماوه‌یه‌ک ڕێوڕه‌سمی نه‌ورۆز کز بوو تا حه‌ججاجی کوڕی یوسفی سه‌قه‌فی زۆر به‌ گه‌رمه‌وه‌ ئه‌م ڕێووڕه‌سمه‌ی کردووه‌ به‌ عاده‌ت، وه‌کوو شاکانی ئێران له‌ نه‌ورۆزه‌ و میهره‌گانا ده‌ست و دیاری و به‌خشینی وه‌ر ئه‌گرت هه‌روه‌ها خه‌لیفه‌ "المئموون" بایه‌خی به‌ نه‌ورۆز داوه‌، له‌ دیوه‌خانی خۆی دا باسی کردووه‌ و دیاری تیا وه‌رگرتووه‌، وه‌ عه‌بدوڵڵای کوڕی تاهیریش یه‌کێک بووه‌ له‌وانه‌ی نه‌ورۆزیان له‌ نێو مۆسوڵماناندا زیندوو کردووه‌ته‌وه‌ و له‌ گه‌لێ نووسین و شیعری شاعیره‌ گه‌وره‌کانی عه‌ره‌ب دا باسی نه‌ورۆز به‌ر چاو ئه‌که‌وێت، وه‌کوو جه‌ریر و بوحتوری و عه‌لی کوڕی یه‌حیای مونه‌ججیم و جاحیز و مه‌سعودی و به‌یرونی و جه‌والیقی...هتد.
نه‌ورۆز له‌ کوردستاندا سێ قۆناخی هه‌بووه‌:
یه‌که‌م: هه‌ته‌رێ و مه‌ته‌رێ قه‌ڕه‌ چوار شه‌ممه‌ و قڕه‌ چوارشه‌ممه‌ که‌ ده‌که‌وێته‌ ڕۆژێکی چوارشه‌ممه‌ی پێش نه‌ورۆزه‌وه‌، که‌ چوار شه‌ممه‌ی دوایی ده‌که‌وێته‌ پاش نه‌ورۆزه‌وه‌، ئاشکرایه‌ ئه‌مه‌ له‌ ڕۆژێکه‌وه‌ تاکوو شه‌ش ڕۆژ له‌گه‌ڵ نه‌ورۆز لێک دوور ده‌بن، له‌ ئێواره‌ی ئه‌م ڕۆژه‌دا له‌ هه‌موو لایه‌که‌وه‌ فیشه‌که‌ شێته‌یان هه‌ڵداوه‌و شه‌ویش لاوان له‌ لادێ، بانه‌وبان به‌ ماڵانه‌وه‌ ده‌گه‌ڕان، له‌ شارانیش ده‌رگا و ده‌رگا گوریس یان پشتێنیان له‌ کۆڵانه‌کاندا داده‌هێشته‌ خواره‌وه‌ و ده‌یان وت هه‌ته‌رێ و مه‌ته‌رێ، سه‌ری ئاوڵانم... شتێکمان بۆ باوێژنه‌ سه‌رێ، بێننه‌ ده‌رێ.
دووهه‌م: له‌ جه‌ژنی نه‌ورۆزدا ئه‌و ئێواره‌یه‌ی به‌یانییه‌که‌ی نه‌ورۆزی تێدا ده‌کرێ، له‌ سه‌ر لوتکه‌ی چیاکان ئاگر ده‌کرێته‌وه‌، ڕۆژه‌که‌شی وه‌کوو خانی له‌ مه‌م و زین دا باسی کردووه‌ خه‌ڵکی ڕوو ده‌که‌نه‌ ده‌شت و ده‌ر، بۆ شایی و که‌یف و هه‌ڵپه‌ڕکێ.
سێهه‌م: سێزده‌ به‌ده‌ر، ده‌که‌وێته‌ سێزده‌ ڕۆژ دوای نه‌ورۆزه‌وه‌ له‌م ڕۆژه‌ش دا خه‌ڵکی پاش نیوه‌ڕۆکه‌ی ڕوودکه‌نه‌ ده‌شت و ده‌رو گوایه‌ گرانایی ساڵ له‌ خۆیان ئه‌که‌نه‌وه‌.
پاش شی کردنه‌وه‌ی ئه‌م سێ خاڵه‌ مامۆستا زه‌بیحی ئه‌ڵێت: "ئه‌گه‌ر شۆڕش به‌وه‌ بزانین که‌ له‌ پێشه‌وه‌ ئه‌بێ خۆی بۆ سازبکه‌ن و خه‌ڵک ڕێک بخه‌ن، ئه‌وا ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ی لاوه‌ ڕزگار بووه‌کان بۆ ده‌ره‌وه‌ له‌ به‌ر چاودایه‌، شۆڕشیش دژی ئه‌ژده‌هاک پێویستی به‌ ئاگادار کردنی دۆستانی شۆڕش هه‌بووه‌، هه‌ته‌رێ و مه‌ته‌رێ و بانه‌ و بان گه‌ڕان و ماڵه‌و ماڵ کردن بۆ ئاگادار کردنی خه‌ڵک بووه‌، ئه‌م قسانه‌ش، ئه‌و شفره‌یه‌ بوون، که‌ پێش ڕۆژی شۆڕش به‌ شۆڕشگێڕان ڕاگه‌یاندراون. ڕۆخانی ئه‌ژده‌هاک پێویستی به‌ په‌لاماردان هه‌بوو، په‌لاماردانیش سه‌عاتی سفری گه‌ره‌که‌، ئاگری سه‌ر لوتکه‌ی به‌رزی چیاکان که‌ تا ئه‌م دواییه‌ش له‌ دێهاتی کوردستان دا بۆ ئاگادار کردنی یه‌کتری له‌ دیتنی مانگ بۆ جه‌ژن کردن که‌ڵکی لێ وه‌رگیراوه‌، ئه‌م ئاگر کردنه‌وه‌یه‌ بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ بووه‌.
نه‌ورۆز له‌ نێو مێژوو نووس و ئه‌دیبانی کورد دا
پێویسته‌ له‌ باسی نه‌ورۆزدا هیچ نه‌بێت گه‌شتێکی سه‌رپێیی به‌ ناو به‌رهه‌می مێژوو نووسان و ئه‌دیب و شاعیر و چیرۆک نووسانی کوردستاندا بکه‌ین، تا وێنه‌ییه‌کی گشتی ئه‌م دیارده‌ نازداره‌ بکێشین و بیخه‌ینه‌ پێش چاوی خوێنه‌ران. مێژووی کوردیش له‌ فولکلۆری کوردی یه‌وه‌ تاکوو پۆپه‌ی باری کۆمه‌ڵایه‌تی له‌م باسه‌دا ڕه‌نگ ئه‌داته‌وه‌.
له‌ هه‌موو کوچه‌ و په‌نایه‌کی کوردستاندا، له‌ ناو هه‌موو تیره‌ و کۆڕو کۆمه‌ڵ و چین و توێژاڵێکدا، لای هه‌موو که‌سانی خوێنده‌وار و ڕۆشنبیری کورد، لای مه‌لا و شێخ و گه‌نج و ئایندار و جیهان ویستێکی کورددا، نه‌ورۆز هه‌ر پایه‌به‌رز و بایه‌خدار و مژده‌ به‌ر بووه‌. له‌ به‌ر ئه‌وه‌یه‌ هه‌ر وه‌کوو پیره‌مێردی نه‌مر ئاگری نه‌ورۆزی له‌ شاری سلێمانی دا کردۆته‌وه‌، هه‌روه‌ها سه‌دان هاوکار و هاوشانی تری پیره‌مێرد له‌ شاره‌کانی دهۆک و دیاربه‌کر و به‌تلیس و قامیشلی و مه‌هاباد و سه‌قز و سنه‌ و کرماشان...هتد ئاگری بڵێسه‌داریان له‌ چیا سه‌رکه‌شه‌ ڕه‌نگینه‌کانی کوردستان به‌ هه‌مان ویست و هیواوه‌، له‌ هه‌موو هه‌ل و مه‌رجێکی له‌ بارو ناله‌باردا کردووه‌ته‌وه‌.
ئه‌گه‌ر سه‌یری وێژه‌ و هه‌ڵبه‌ست و چیرۆکی ده‌ست ڕه‌نگینانی سه‌رانسه‌ری کوردستان بکه‌ین ئه‌بینین نه‌ورۆز مه‌شخه‌ڵێکی تیایاندا به‌ ده‌سته‌وه‌یه‌، ڕه‌وتی کۆڵنه‌دان و ئۆمێد و مه‌به‌ست، وه‌ک ئاڵای به‌رشه‌ماڵ ئه‌شه‌کێته‌وه‌ و وه‌ک ئاوی ده‌ریاچه‌کانی کوردستان شه‌پۆل ئه‌دا.
بۆیه‌ شه‌ره‌فخانی به‌تلیسی و ئه‌حمه‌دی خانی و بابه‌ تاهیری هه‌مه‌دانی و پیرشالیاری هه‌ورامی و گۆران و شێخ مه‌حمودی نه‌مر و ده‌یان پیاوانی کوردی خاوه‌ن شکۆ و ده‌ست ڕه‌نگین و کوردپه‌روه‌ر له‌مه‌و به‌ر و ئێستا و له‌مه‌ودواش هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌م ڕه‌وت و ڕێبازه‌، بڵێسه‌ی ڕووناکی نه‌ورۆز گه‌شاوه‌ و خۆشتر ئه‌که‌ن. مه‌لای جه‌زیری له‌ نێوان ساڵانی (1481-1407)دا له‌ هه‌ڵبه‌ستێک ئه‌ڵێت:
بێ نار و نورێ محبتی بێ نقش و سونعێ قدره‌تی
ناچین مقامی وسڵتی نور لنا والیل داژ
ئه‌ڤ نورو سیقالادا له‌ دائم لوێ قاله‌دا
نه‌ورۆز سه‌ر سالاد له‌ وقتی هه‌لتین ئه‌و سراج
خه‌تا بنورا باده‌ئی ڕه‌نگین نه‌کی سجاده‌ئی
دوری ژوی شه‌هزاده‌ئی دوڕدانه‌ یا گه‌ردن ژعاج
هه‌روه‌ها دوای مه‌لای جه‌زیری، ئه‌حمه‌دی خانی ده‌ست ڕه‌نگین و به‌ناوبانگ که‌ له‌ نێوان ساڵانی(1706-1650) ژیاوه‌ نه‌ورۆزی به‌م هه‌لبه‌سته‌ ڕازانۆته‌وه‌:
نه‌ڤرۆز
دانای معمری کوهه‌ن سال ئه‌ڤ ڕه‌نگه‌ کوژ بومه‌ ئه‌حوال
کو عاده‌تی پێشیی زمانان ئه‌ڤ بول هه‌می جه‌هو مکانان
وه‌قتی وه‌کو شه‌هورای خاوه‌ر تمویلی ده‌کره‌ ماهی ئازار
یعنی کو ده‌هاته‌ بورجی سه‌ر سال قه‌ت که‌س نه‌دمادمکسن ودمال
به‌لجمله‌ دچونه‌ ده‌ر ژمالان عتاد گه‌هشته‌ پیرو کالان
ڕۆژا کود بویه‌ عیدی نه‌ورۆز ته‌عزیم ژ بودمال ئه‌فرۆز
سه‌عرا و چه‌مه‌ن دکنه‌ مسکن په‌یداو ده‌مه‌ن دکرنه‌ گولشه‌ن
خاسما اعزب و کچی دباکر القسه‌ جواهری د نادر
تێک دا دمزنی و ملبس فێکر ل تفرجی مرخس
لکن نه‌به‌ تهمت و به‌منت به‌لکی به‌ ته‌ریقی شرع و سفت
ئه‌و بو کوچ تالب و چ مه‌تلوب یعنی ده‌ ته‌ره‌ف محب و محبوب
ئه‌ڤ هه‌ر دو جلب کو هه‌ڤ ببینن کقوی دفه‌ ئه‌و ژ بو خوبین
هه‌روه‌ها مه‌وله‌وی شاعیریش نه‌ورۆزی ئاوه‌ها هۆنیوه‌ته‌وه‌:
نیشانه‌ی نه‌ورۆز واده‌ی وه‌هاره‌ن
یا نه‌شئه‌ی ئامای نامه‌ی نیگاره‌ن
یانێ: ئازیزه‌م یه‌نامه‌ی تۆ بۆ
ئه‌ی ئه‌سرین گه‌رم تاوتاوه‌ ڕاسه‌ن
ئه‌ی دڵه‌ی په‌ی من هوو ناوه‌ڕاسه‌ن
پیره‌مێردی نه‌مریش پێش کۆچی دوایی ساڵی 1950 پێش ئه‌وه‌ی ماڵئاوایی له‌ کورد و نه‌ورۆز بکا هۆنراوه‌ی نه‌ورۆز، ئه‌م شاکاره‌ ڕه‌نگینه‌ هه‌میشه‌ زیندووه‌ی بۆ به‌جێ هێشتوین. دیاره‌ ئه‌م هۆنراوه‌ی بۆ نه‌ورۆزی ساڵی 1949 هۆنیوه‌ته‌وه‌:
ئه‌م ڕۆژه‌ی ساڵی تازه‌یه‌ نه‌ورۆزه‌ هاته‌وه‌
جه‌ژنێکی کۆنی کورده‌ به‌ خۆشی و به‌ هاته‌وه‌
چه‌ند ساڵ گوڵی هیوای ئێمه‌ پێ په‌ست بوو تاکوو پار
هه‌ر خوێنی لاوه‌کان بوو گوڵی ئاڵی نه‌وبه‌هار
ئه‌م ڕه‌نگه‌ سووره‌ بوو که‌ له‌ ئاسۆی بڵندی کورد
مژده‌ی به‌یانی بۆ گه‌لی دوورو نزیک ئه‌برد
ئه‌وا ڕۆژهه‌ڵات له‌ به‌نده‌نی به‌رزی وڵاته‌وه‌
هه‌ر خوێنی شه‌هیده‌ ڕه‌نگی شه‌فه‌ق شه‌وق ئه‌داته‌وه‌
نه‌ورۆز بوو ئاگرێکی وه‌های خسته‌ جه‌رگه‌وه‌
لاوان به‌ عه‌شق ئه‌چوون به‌ به‌ره‌و پیری مه‌رگه‌وه‌
تائێستا ڕووی نه‌داوه‌ له‌ تاریخی میلله‌تا
قه‌ڵغانی گولله‌ سنگی کچان بێ له‌ هه‌ڵمه‌تا
پێی ناوێ بۆ شه‌هیدانی وه‌ته‌ن شیوه‌ن و گرین
نامرن ئه‌وانه‌ وان له‌ دڵی میلله‌تا ئه‌ژین
ئه‌مانه‌ چه‌پکێکی له‌ مێرگ و مێر گوزاری فراوان و ڕازاوه‌ی پڕ داستانی به‌رهه‌می به‌ خوێن و ئاره‌ق و فیداکاری هاتوه‌ته‌ کایه‌وه‌، به‌ تاڵی و شیرینی ژیان و گوزه‌رانی خه‌ڵکی کوردستان هه‌وێن کراو... به‌و هیوایه‌ خوێنه‌ران به‌م چه‌پکه‌ ڕازی بن.
سه‌ری ساڵی نوی له‌ هه‌موو خه‌ڵکی کورد پیرۆز بێ و به‌و هیوایه‌ ژیانێکی به‌خته‌وه‌ر و ئازادیان هه‌بێ له‌ سایه‌ی کوردستانی فیدراڵدا.

حه‌مید ته‌یموری



سه‌رچاوه‌کان:
1. "داستانی نه‌ورۆز و نه‌ورۆزی کوردستان" نووسینی حلمی علی شریف
ساڵی چاپ 1991 به‌غداد
2. وتاری "نه‌ورۆز، ساڵی 2005 " له‌ نووسینی : حه‌مید ته‌یموری


söndag, mars 26, 2006

بةشي (2)

نه‌ورۆز و مێژووی نه‌ورۆز


به‌ وته‌ی دکتۆر محمد معین له‌ پێشه‌وه‌ ساڵ دوو وه‌رز بووه‌، وه‌رزی زستان ده‌ مانگ و وه‌رزی هاوین دوو مانگ، وه‌واش ده‌ر ئه‌که‌وێت که‌ نه‌ورۆز له‌ دوای ته‌واو بوونی ئه‌و زستانه‌ دوورو درێژه‌ سه‌خته‌ یه‌که‌م جار په‌یدا بوو بێت که‌ وه‌کوو له‌ کتێبی "العه‌سر الجلیدی البلاستوسینی فی کوردستان" دا ئه‌ڵێت:
ئه‌گه‌ر به‌ پێی چیای ئاڵپ ڕۆژانی دوای به‌سته‌لۆک بوونی کوردستان به‌راورد بکه‌ین، بێ گومان ئه‌بێ بڕیاربده‌ین که‌ ئاووهه‌وا پێش(11000 تاکوو 9000) ساڵ ڕۆژانی ساردی تیا ته‌واو بووه‌ و خانه‌ سه‌هۆڵی کوردی سه‌باره‌ت به‌وه‌ی له‌ هی ئاڵپی بچووک تر بووه‌، گۆڕانی ئاووهه‌وا له‌ بارێکه‌وه‌ بۆ بارێکی تر زیاتر گۆڕیوێتی...
ئیتر به‌م پێیه‌ نه‌ورۆز دوای ڕۆژانێکی زۆر سه‌خت و گران که‌ ژیان تیایا ئێجگار قورس و دژوار بووه‌ هاتۆته‌ کایه‌وه‌، کۆمه‌ڵگای ئه‌و کاته‌ تیایا پێی ناوه‌ته‌ وه‌رزی به‌هاری ڕه‌نگینی گوڵ و نه‌سرین و نێرگز و گۆڵاڵه‌ سووره‌ی ده‌شت و کێوان و ئاووهه‌وای سازگار و پیت و فه‌ڕو به‌ره‌که‌تی خاکی کوردستان و بووژانه‌وه‌ی گیانه‌وه‌ر و ده‌ست که‌وت و داهاتی وڵات و کۆمه‌ڵانی خه‌ڵکه‌وه‌. پاش ئه‌و هه‌موو ساڵانه‌ که‌ هاتوون و چوون چیرۆکی کاوه‌ و ئه‌ژده‌هاک یشیان به‌ نه‌ورۆز زیاد کردووه‌ که‌ گوایا کاوه‌ی ئاسنگه‌ر ئه‌ژده‌هاکی له‌ نێو بردووه‌و، جارێکی تر نه‌ورۆز با ئازادی و ڕزگاری تێپه‌ڕ بووه‌ و جه‌ژن بووه‌ به‌ سێ جه‌ژنه‌، جه‌ژنی دامه‌زراندنی یه‌که‌م ده‌وڵه‌ت و جه‌ژنی ڕزگار بوون له‌ قات و قڕی زستان و جه‌ژنی ڕۆخانی شایه‌کی زۆرداری ڕژیمێکی کوێله‌یه‌یی.
ئه‌وه‌ی ڕاست بێ چیرۆکی کاوه‌ و ئه‌ژده‌هاک که‌ له‌ ڕۆژی نه‌ورۆزدا ڕووی داوه‌، وه‌کوو هه‌موو چیرۆکه‌ مێژووییه‌ کۆنه‌کان له‌ شێوه‌ و ئه‌فسانه‌ پۆشی دا به‌رگێکی تایبه‌تی کراوه‌ به‌ به‌ردا. به‌ڵام له‌ گه‌وهه‌ر و ناوه‌ڕۆک دا بریتییه‌ له‌ به‌ربه‌ره‌کانی نیوان فه‌رمانڕه‌وایه‌کی زۆردار و گه‌لێکی زۆر لێکراوی خه‌بات که‌ری بڕوا به‌ سه‌رکه‌وتن کردوودا.
مامۆستا زه‌بیحی ده‌رباره‌ی به‌سه‌رهاتی ئه‌ژده‌هاک ئه‌مه‌ی خواره‌وه‌مان بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌:
"ئه‌ژده‌هاک به‌شه‌ققه‌ مه‌شار جه‌مشیدی داهێناو خۆی کرده‌ پاشا، دوو مار له‌سه‌ر شانی ئه‌م ئه‌ژده‌هاکه‌ بوون، کاتێک برسی ده‌بوون سه‌ریان ده‌خسته‌ کونه‌ گوێچکه‌یه‌وه‌و ئازاریان ده‌دا، به‌ ئامۆژگاری حه‌کیمان بۆ چاره‌کردنی ئه‌م مارانه‌ هه‌موو ڕۆژێک دوو لاویان ده‌کوشت و مێشکه‌که‌نیان ده‌رخواردی ئه‌و دوو ماره‌ ده‌دا، تاکوو ئارام بن و واز له‌ ئه‌ژده‌هاک بێنن، چێشت که‌ره‌که‌ی پاشا، پاش ماوه‌یه‌ک هه‌ر جاره‌ی لاوێک له‌و دوو لاوه‌ی به‌ره‌ڵڵا ده‌کرد و له‌باتی مێشکی سه‌ری ئه‌و، مێشکی حه‌یوانێکی تێکه‌ڵ ئه‌کرد و ده‌رخواردی ماره‌کانی ئه‌دا. ئه‌مانه‌ی به‌م جۆره‌ ئازاد ئه‌کران و ڕوویان ئه‌کرده‌ شاخ و کێو تاکوو به‌ره‌ به‌ره‌ زۆر بوون... کاوه‌ش ئاسنگه‌رێک بوو چه‌ند کوڕی کوژرابوون ته‌نیا کوڕێکی مابوو که‌ بۆی چوون ئه‌ویش بکه‌نه‌ قوربانی، کردی به‌ هه‌راو که‌وڵه‌ چه‌رمه‌که‌ی به‌ سه‌ر دارێکه‌وه‌ کرد و خه‌ڵکی لێ کۆبووه‌وه‌ و په‌لاماری کۆشکی ئه‌ژده‌هاکیان داو بردیان له‌ کێوی ده‌ماوه‌ند به‌ندیان کرد، فه‌ره‌یدوون که‌ پاشازاده‌یه‌ک بوو له‌ جێی ئه‌ویان دانا و ئه‌و ڕۆژه‌یان کرد به‌ جه‌ژن...
مێژوو نووسانی ڕۆژهه‌ڵات یان خود ڕۆژئاوایی سوورن له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی زه‌حاک یان ئه‌ژده‌هاک نێوی (بیوراسب)ه‌ و ئه‌م ناوه‌ش له‌وه‌وه‌ هاتووه‌ که‌ خاوه‌نی ده‌ هه‌زار ئه‌سب بووه‌، دوای جه‌مشیدی پاشای پێشدادی هاتووه‌ و هه‌زار ساڵ فه‌رمان ڕه‌وایه‌تی به‌ سه‌ر کۆمه‌ڵگای پێشدادی دا کردووه‌. زه‌حاکیش بۆیه‌ توانیوێتی به‌ سه‌ر جه‌مشید دا سه‌رکه‌وێ چوونکه‌ جه‌مشید له‌ سه‌ره‌تاوه‌ خواناسی کردووه‌ و دادپه‌روه‌ری له‌ نێو خه‌ڵکه‌که‌دا بڵاو کردووه‌ته‌وه‌، به‌ڵام دوای ئه‌وه‌ی ورده‌ ورده‌ خۆشه‌ویست بووه‌و خه‌ڵکی زیاتر له‌ ده‌وری کۆبوونه‌ته‌وه‌ و سه‌رکه‌وتنی تازه‌ی به‌ ده‌ست هێناوه‌، له‌ خۆی بایی بووه‌و داوای له‌ خه‌ڵکه‌که‌ کردووه‌ به‌ خودای بناسن، ئیتر خه‌ڵکه‌که‌ ورده‌ ورده‌ لێی ڕه‌ویونه‌ته‌وه‌و چوون له‌ وڵاتێکی دووره‌وه‌ زه‌حاکیان هێناوه‌ و له‌ سه‌ر ته‌ختی جه‌مشید دایان ناوه‌، زه‌حاکیش دوو خۆشکی جه‌مشید به‌ ناوه‌کانی "ئه‌رنه‌واز و شه‌هره‌ناز"ی له‌ خۆی ماره‌ کردووه‌. ئیتر جه‌مشید له‌ ده‌ست خه‌ڵکه‌که‌ هه‌ڵهاتووه‌ و سه‌د ساڵ خۆی شاردووه‌ته‌وه‌، ئه‌و جار دوای ئه‌وه‌ زه‌حاکیش ده‌ستی کردووه‌ به‌ زۆڵم و زۆر و پیاو کوشتن و چه‌وساننه‌وه‌ی خه‌ڵکی، کاوه‌ی ئاسنگه‌ر که‌ خۆشی له‌ شازاده‌کانی پێشدادی بووه‌ زه‌حاکی له‌ نێو بردووه‌ و شازاده‌ فه‌ره‌یدوونی پێشدادی دورخراوه‌ی هاوردووه‌ته‌وه‌ سه‌ر ته‌ختی پاشایه‌تی له‌ کۆمه‌ڵگای پێشدادی یه‌کاندا.
ئه‌وه‌ی ڕاستی بێ ده‌رباره‌ی ڕه‌سه‌نی زه‌حاک دوو بیرو بۆچوونی جیاواز هه‌یه‌، یه‌که‌میان ڕه‌سه‌نی زه‌حاک له‌ پێشدادی جیا ئه‌کاته‌وه‌ و ئه‌ی به‌ستێ به‌ سامی یه‌وه‌. به‌تایبه‌تی به‌ خه‌ڵکی وڵاتی "یه‌مه‌ن"ه‌وه‌ که‌ زۆر جاریش "حه‌به‌شه‌"یان پێ وتووه‌ و هه‌ندێ جار ده‌سه‌ڵاتدارانی ئێستای ئێران ده‌ستیان تێدا بووه‌. بۆچوونی دووهه‌م زه‌حاک که‌ به‌ ئه‌ژده‌هاک به‌ ناوبانگه‌ هه‌ر به‌ شازاده‌یه‌کی پێشدادی له‌قه‌ڵه‌م ئه‌دات به‌ڵام بۆچوونی یه‌که‌م سه‌رچاوه‌ی زیاتر و مئژوونووسانی زۆرتره‌.
له‌ کتێبی (حماسه‌ سرای در ایران)دا وا هاتووه‌ که‌ "له‌ سه‌رجه‌می ئه‌وانه‌ی باسیان کردووه‌ وا دێته‌ به‌رده‌م که‌ ئه‌ژده‌هاک پیاوێکی پاشانشینی ڕۆژئاوای ئێران بووه‌ و به‌ سه‌رزاره‌کی له‌ (ئاشور) یان (کلده‌)وه‌ هاتووه‌ بۆ ئێران و وه‌کوو ئه‌زانین پێش دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تانی ماد و هه‌خامه‌نشی چاند جار ئێران دووچاری هێرشی ئاسوری و کلدانی بوو".


حه‌مید ته‌یموری


سه‌رچاوه‌کان:
1. "داستانی نه‌ورۆز و نه‌ورۆزی کوردستان" نووسینی حلمی علی شریف
ساڵی چاپ 1991 به‌غداد
2. وتاری "نه‌ورۆز، ساڵی 2005 " له‌ نووسینی : حه‌مید ته‌یموری



بةشي (2)

نه‌ورۆز و مێژووی نه‌ورۆز


به‌ وته‌ی دکتۆر محمد معین له‌ پێشه‌وه‌ ساڵ دوو وه‌رز بووه‌، وه‌رزی زستان ده‌ مانگ و وه‌رزی هاوین دوو مانگ، وه‌واش ده‌ر ئه‌که‌وێت که‌ نه‌ورۆز له‌ دوای ته‌واو بوونی ئه‌و زستانه‌ دوورو درێژه‌ سه‌خته‌ یه‌که‌م جار په‌یدا بوو بێت که‌ وه‌کوو له‌ کتێبی "العه‌سر الجلیدی البلاستوسینی فی کوردستان" دا ئه‌ڵێت:
ئه‌گه‌ر به‌ پێی چیای ئاڵپ ڕۆژانی دوای به‌سته‌لۆک بوونی کوردستان به‌راورد بکه‌ین، بێ گومان ئه‌بێ بڕیاربده‌ین که‌ ئاووهه‌وا پێش(11000 تاکوو 9000) ساڵ ڕۆژانی ساردی تیا ته‌واو بووه‌ و خانه‌ سه‌هۆڵی کوردی سه‌باره‌ت به‌وه‌ی له‌ هی ئاڵپی بچووک تر بووه‌، گۆڕانی ئاووهه‌وا له‌ بارێکه‌وه‌ بۆ بارێکی تر زیاتر گۆڕیوێتی...
ئیتر به‌م پێیه‌ نه‌ورۆز دوای ڕۆژانێکی زۆر سه‌خت و گران که‌ ژیان تیایا ئێجگار قورس و دژوار بووه‌ هاتۆته‌ کایه‌وه‌، کۆمه‌ڵگای ئه‌و کاته‌ تیایا پێی ناوه‌ته‌ وه‌رزی به‌هاری ڕه‌نگینی گوڵ و نه‌سرین و نێرگز و گۆڵاڵه‌ سووره‌ی ده‌شت و کێوان و ئاووهه‌وای سازگار و پیت و فه‌ڕو به‌ره‌که‌تی خاکی کوردستان و بووژانه‌وه‌ی گیانه‌وه‌ر و ده‌ست که‌وت و داهاتی وڵات و کۆمه‌ڵانی خه‌ڵکه‌وه‌. پاش ئه‌و هه‌موو ساڵانه‌ که‌ هاتوون و چوون چیرۆکی کاوه‌ و ئه‌ژده‌هاک یشیان به‌ نه‌ورۆز زیاد کردووه‌ که‌ گوایا کاوه‌ی ئاسنگه‌ر ئه‌ژده‌هاکی له‌ نێو بردووه‌و، جارێکی تر نه‌ورۆز با ئازادی و ڕزگاری تێپه‌ڕ بووه‌ و جه‌ژن بووه‌ به‌ سێ جه‌ژنه‌، جه‌ژنی دامه‌زراندنی یه‌که‌م ده‌وڵه‌ت و جه‌ژنی ڕزگار بوون له‌ قات و قڕی زستان و جه‌ژنی ڕۆخانی شایه‌کی زۆرداری ڕژیمێکی کوێله‌یه‌یی.
ئه‌وه‌ی ڕاست بێ چیرۆکی کاوه‌ و ئه‌ژده‌هاک که‌ له‌ ڕۆژی نه‌ورۆزدا ڕووی داوه‌، وه‌کوو هه‌موو چیرۆکه‌ مێژووییه‌ کۆنه‌کان له‌ شێوه‌ و ئه‌فسانه‌ پۆشی دا به‌رگێکی تایبه‌تی کراوه‌ به‌ به‌ردا. به‌ڵام له‌ گه‌وهه‌ر و ناوه‌ڕۆک دا بریتییه‌ له‌ به‌ربه‌ره‌کانی نیوان فه‌رمانڕه‌وایه‌کی زۆردار و گه‌لێکی زۆر لێکراوی خه‌بات که‌ری بڕوا به‌ سه‌رکه‌وتن کردوودا.
مامۆستا زه‌بیحی ده‌رباره‌ی به‌سه‌رهاتی ئه‌ژده‌هاک ئه‌مه‌ی خواره‌وه‌مان بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌:
"ئه‌ژده‌هاک به‌شه‌ققه‌ مه‌شار جه‌مشیدی داهێناو خۆی کرده‌ پاشا، دوو مار له‌سه‌ر شانی ئه‌م ئه‌ژده‌هاکه‌ بوون، کاتێک برسی ده‌بوون سه‌ریان ده‌خسته‌ کونه‌ گوێچکه‌یه‌وه‌و ئازاریان ده‌دا، به‌ ئامۆژگاری حه‌کیمان بۆ چاره‌کردنی ئه‌م مارانه‌ هه‌موو ڕۆژێک دوو لاویان ده‌کوشت و مێشکه‌که‌نیان ده‌رخواردی ئه‌و دوو ماره‌ ده‌دا، تاکوو ئارام بن و واز له‌ ئه‌ژده‌هاک بێنن، چێشت که‌ره‌که‌ی پاشا، پاش ماوه‌یه‌ک هه‌ر جاره‌ی لاوێک له‌و دوو لاوه‌ی به‌ره‌ڵڵا ده‌کرد و له‌باتی مێشکی سه‌ری ئه‌و، مێشکی حه‌یوانێکی تێکه‌ڵ ئه‌کرد و ده‌رخواردی ماره‌کانی ئه‌دا. ئه‌مانه‌ی به‌م جۆره‌ ئازاد ئه‌کران و ڕوویان ئه‌کرده‌ شاخ و کێو تاکوو به‌ره‌ به‌ره‌ زۆر بوون... کاوه‌ش ئاسنگه‌رێک بوو چه‌ند کوڕی کوژرابوون ته‌نیا کوڕێکی مابوو که‌ بۆی چوون ئه‌ویش بکه‌نه‌ قوربانی، کردی به‌ هه‌راو که‌وڵه‌ چه‌رمه‌که‌ی به‌ سه‌ر دارێکه‌وه‌ کرد و خه‌ڵکی لێ کۆبووه‌وه‌ و په‌لاماری کۆشکی ئه‌ژده‌هاکیان داو بردیان له‌ کێوی ده‌ماوه‌ند به‌ندیان کرد، فه‌ره‌یدوون که‌ پاشازاده‌یه‌ک بوو له‌ جێی ئه‌ویان دانا و ئه‌و ڕۆژه‌یان کرد به‌ جه‌ژن...
مێژوو نووسانی ڕۆژهه‌ڵات یان خود ڕۆژئاوایی سوورن له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی زه‌حاک یان ئه‌ژده‌هاک نێوی (بیوراسب)ه‌ و ئه‌م ناوه‌ش له‌وه‌وه‌ هاتووه‌ که‌ خاوه‌نی ده‌ هه‌زار ئه‌سب بووه‌، دوای جه‌مشیدی پاشای پێشدادی هاتووه‌ و هه‌زار ساڵ فه‌رمان ڕه‌وایه‌تی به‌ سه‌ر کۆمه‌ڵگای پێشدادی دا کردووه‌. زه‌حاکیش بۆیه‌ توانیوێتی به‌ سه‌ر جه‌مشید دا سه‌رکه‌وێ چوونکه‌ جه‌مشید له‌ سه‌ره‌تاوه‌ خواناسی کردووه‌ و دادپه‌روه‌ری له‌ نێو خه‌ڵکه‌که‌دا بڵاو کردووه‌ته‌وه‌، به‌ڵام دوای ئه‌وه‌ی ورده‌ ورده‌ خۆشه‌ویست بووه‌و خه‌ڵکی زیاتر له‌ ده‌وری کۆبوونه‌ته‌وه‌ و سه‌رکه‌وتنی تازه‌ی به‌ ده‌ست هێناوه‌، له‌ خۆی بایی بووه‌و داوای له‌ خه‌ڵکه‌که‌ کردووه‌ به‌ خودای بناسن، ئیتر خه‌ڵکه‌که‌ ورده‌ ورده‌ لێی ڕه‌ویونه‌ته‌وه‌و چوون له‌ وڵاتێکی دووره‌وه‌ زه‌حاکیان هێناوه‌ و له‌ سه‌ر ته‌ختی جه‌مشید دایان ناوه‌، زه‌حاکیش دوو خۆشکی جه‌مشید به‌ ناوه‌کانی "ئه‌رنه‌واز و شه‌هره‌ناز"ی له‌ خۆی ماره‌ کردووه‌. ئیتر جه‌مشید له‌ ده‌ست خه‌ڵکه‌که‌ هه‌ڵهاتووه‌ و سه‌د ساڵ خۆی شاردووه‌ته‌وه‌، ئه‌و جار دوای ئه‌وه‌ زه‌حاکیش ده‌ستی کردووه‌ به‌ زۆڵم و زۆر و پیاو کوشتن و چه‌وساننه‌وه‌ی خه‌ڵکی، کاوه‌ی ئاسنگه‌ر که‌ خۆشی له‌ شازاده‌کانی پێشدادی بووه‌ زه‌حاکی له‌ نێو بردووه‌ و شازاده‌ فه‌ره‌یدوونی پێشدادی دورخراوه‌ی هاوردووه‌ته‌وه‌ سه‌ر ته‌ختی پاشایه‌تی له‌ کۆمه‌ڵگای پێشدادی یه‌کاندا.
ئه‌وه‌ی ڕاستی بێ ده‌رباره‌ی ڕه‌سه‌نی زه‌حاک دوو بیرو بۆچوونی جیاواز هه‌یه‌، یه‌که‌میان ڕه‌سه‌نی زه‌حاک له‌ پێشدادی جیا ئه‌کاته‌وه‌ و ئه‌ی به‌ستێ به‌ سامی یه‌وه‌. به‌تایبه‌تی به‌ خه‌ڵکی وڵاتی "یه‌مه‌ن"ه‌وه‌ که‌ زۆر جاریش "حه‌به‌شه‌"یان پێ وتووه‌ و هه‌ندێ جار ده‌سه‌ڵاتدارانی ئێستای ئێران ده‌ستیان تێدا بووه‌. بۆچوونی دووهه‌م زه‌حاک که‌ به‌ ئه‌ژده‌هاک به‌ ناوبانگه‌ هه‌ر به‌ شازاده‌یه‌کی پێشدادی له‌قه‌ڵه‌م ئه‌دات به‌ڵام بۆچوونی یه‌که‌م سه‌رچاوه‌ی زیاتر و مئژوونووسانی زۆرتره‌.
له‌ کتێبی (حماسه‌ سرای در ایران)دا وا هاتووه‌ که‌ "له‌ سه‌رجه‌می ئه‌وانه‌ی باسیان کردووه‌ وا دێته‌ به‌رده‌م که‌ ئه‌ژده‌هاک پیاوێکی پاشانشینی ڕۆژئاوای ئێران بووه‌ و به‌ سه‌رزاره‌کی له‌ (ئاشور) یان (کلده‌)وه‌ هاتووه‌ بۆ ئێران و وه‌کوو ئه‌زانین پێش دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تانی ماد و هه‌خامه‌نشی چاند جار ئێران دووچاری هێرشی ئاسوری و کلدانی بوو".


حه‌مید ته‌یموری


سه‌رچاوه‌کان:
1. "داستانی نه‌ورۆز و نه‌ورۆزی کوردستان" نووسینی حلمی علی شریف
ساڵی چاپ 1991 به‌غداد
2. وتاری "نه‌ورۆز، ساڵی 2005 " له‌ نووسینی : حه‌مید ته‌یموری



بةشي (1)

نه‌ورۆز و مێژووی نه‌ورۆز

خه‌ڵکی کوردستان هه‌موو ساڵێک یادی جێژنی نه‌ورۆز که‌ جێژنێکی زۆر پیرۆزه‌ ئه‌که‌نه‌وه‌ و ئاهه‌نگی خۆشی و بیره‌وه‌ری مێژووی ڕابوردووی پڕ فیداکاری و له‌ خۆبوردنی تیا ئه‌گێڕن و ئه‌یکه‌ن به‌ سه‌ر مه‌شق بۆ ڕه‌وتی داهاتوو، بۆ هێنانه‌ دیی ژیان و گوزه‌رانێکی خۆش و سه‌ر به‌رزانه‌، بۆ له‌ نێو بردنی ئه‌و هۆ سه‌ره‌کییانه‌ی گه‌له‌که‌مانی له‌ گه‌له‌ پێشکه‌وتووه‌کانی جیهان به‌جێ هێشتووه‌.
بۆیه‌ هه‌موو ساڵێک له‌ ژێر سێبه‌ری هه‌ر هه‌ل و مه‌رجێک دابێ له‌ خۆشی و ناخۆشی دا گڕی گه‌شاوه‌ی نه‌ورۆز، وه‌ک جگه‌ر گۆشه‌یه‌کی خۆشه‌ویستی نه‌ته‌وه‌ی کورد له‌ هه‌ست و مه‌به‌ست و ژیانی دا جێگایه‌کی تایبه‌تی پێ خه‌ڵات کراوه‌، ده‌ستێکی ده‌روونیانه‌ی له‌ دروست کردن و داهێنانی شاکارانه‌ی ئه‌دیب و بوێژ و نووسه‌ری کورددا هه‌یه‌.
هه‌ر وه‌کوو ده‌زانین هه‌میشه‌ داگیرکه‌رانی کوردستان، له‌ کورد زۆرترو ده‌سه‌ڵاتدار تر بوون، بۆیه‌ توانیویانه‌ جێگای ده‌ست و په‌نجه‌ی ناله‌باریان به‌ ناوچه‌وانی کورد و خاکی کوردستانه‌وه‌ دیار بێت و بتوانن له‌ گه‌لانی ژێر ده‌سته‌ی تری خۆیانی زیاتر به‌ره‌و دواوه‌ به‌رن.
به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش نه‌ته‌وه‌ی کورد هه‌رده‌م چاوقایم و نه‌به‌زو خۆپه‌روه‌ر و وڵات لا خۆشه‌ویست بووه‌، هه‌ر چه‌نده‌ هه‌میشه‌ تای ته‌رازووش به‌لای دوژمنانیا قورس و لاسه‌نگ بووه‌، به‌ڵام ئه‌م هه‌رگیز نه‌چۆته‌ خانه‌ی خۆ به‌ ده‌سته‌وه‌دان و سه‌ر شۆڕییه‌وه‌. ڕێبازی به‌ربه‌ره‌کانی سه‌خت و درێژخایه‌نی گرتۆته‌به‌ر، خۆش بین و بڕواکردوو بووه‌ به‌ سه‌رکه‌وتن، خۆی له‌ تواننه‌وه‌ و خاکه‌که‌ی له‌ لوشدان پاراستووه‌.
ئه‌م دژکرده‌وه‌ مێژووییه‌ سه‌خته‌ خوێناوییه‌ ده‌یان و بگره‌ سه‌دان ساڵه‌ به‌رده‌وامه‌، له‌ هه‌وێنی داستانێک سه‌دان داستانی قاره‌مانێتی و دلێری و فیداکاری سه‌رسووڕمێنی درووست کردووه‌. سه‌دان لاوک و حه‌یران و قه‌تار...هتد بۆ ئه‌م داستانانه‌ له‌ ده‌شت و هه‌ڵه‌ت و کێو و گوێ ڕووباره‌ سازگاره‌کانی کوردستان ده‌نگیان داوه‌ته‌وه‌. به‌ڵام له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی ئه‌و چیرۆکانه‌ش هه‌ر یه‌که‌ وه‌کوو ڕۆژی نه‌ورۆز له‌ ڕۆژانی تایبه‌تی خۆی دا یادبکرێنه‌وه‌، هه‌موو جارێک وزه‌ی ده‌روونی (التاقه‌ النفسیه‌) ئه‌و چیرۆکانه‌ش یه‌ک له‌ دوای یه‌ک خراونه‌ته‌ سه‌ر وزه‌ی نه‌ورۆزی به‌م پێیه‌ بۆته‌ شاتاقانه‌ جه‌ژنی کوردو کوردستان.
بۆیه‌ ئه‌م چێژوو پێزوو وزه‌یه‌ی پێوه‌ دیاره‌و تاکوو دێت هه‌ر گه‌شه‌دار و پرشنگ دوورڕه‌وتر ئه‌بێت.

نه‌ورۆز و مێژووی نه‌ورۆز
وشه‌ی نه‌ورۆز واته‌ ڕۆژی نوێی سه‌ری ساڵ
نه‌ورۆز وه‌کوو ڕۆژێکی نوێ، بریتییه‌ له‌ ڕووداو و به‌سه‌رهاتێک که‌ گه‌لێ پله‌ و قۆناخی مێژوویی جۆر به‌ جۆری به‌ خۆیه‌وه‌ دیوه‌، چه‌پۆکی ڕۆژگار زۆر جار تلاوتلێن و ده‌ساو ده‌ستی هه‌مه‌ ڕه‌نگه‌ی پێ کردووه‌، له‌ هه‌ر بوارێکدا به‌رگێکی تایبه‌تی، ده‌ورێکی دیاری کراوی به‌ باڵادا بڕیوه‌، له‌ هه‌ر زه‌مان وسه‌رده‌مێکا ماناو ناوه‌ڕۆکی خۆی هه‌بووه‌ و له‌ گه‌ڵ کاروانی بێ وچانی ئاده‌میزادا گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌م ده‌ور و ڕۆژه‌وه‌ و بووه‌ به‌ جێژنێکی نه‌ته‌وه‌یی که‌ هه‌موو ساڵێ له‌ سه‌رانسه‌ری کوردستاندا گه‌وره‌ و چوکه‌ی خه‌ڵکی کورد به‌ ئاهه‌نگ و شایی و زه‌ماوه‌نده‌وه‌ ئه‌یبه‌نه‌ سه‌ر، به‌ کردنه‌وه‌ی ئاگری نه‌ورۆز له‌ سه‌ر لوتکه‌ی شاخ و کێو و له‌ شار و دێهاته‌کان یادی پیرۆزی ئه‌که‌نه‌وه‌ و هه‌میشه‌ له‌ ژێر ناو و ئاڵای به‌ڵێن و په‌یمانی خه‌باتی بێ پشوو دووپات ئه‌که‌نه‌وه‌ به‌ره‌و ئامانجه‌کانی گه‌ل هه‌نگاو بنێن تا به‌ ڕزگاری نه‌ته‌وه‌که‌مان شادبن و ده‌ست له‌ ملی هیوای به‌رزیان بکه‌ن.
بایه‌خێک که‌ ڕۆڵه‌کانی گه‌لی ئێمه‌ به‌ نه‌ورۆزی ده‌ده‌ن و ئه‌و ڕێوڕه‌سمه‌ به‌ شکۆیانه‌ که‌ له‌ سه‌رانسه‌ری جیهاندا به‌ بۆنه‌ی نه‌ورۆزه‌وه‌ وه‌ڕێیان ده‌خه‌ن، نیشانه‌ی ئه‌وه‌ن که‌ نه‌ورۆز بۆته‌ یه‌کێک له‌ سه‌مبوله‌ گرنگه‌کانی که‌سایه‌تیی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانی گه‌لی کورد. له‌ لایه‌کی تره‌وه‌ نه‌ورۆز نیشانه‌ی زاڵبوونی ڕووناکی به‌ سه‌ر تاریکی دا، خێر و خۆشی به‌ سه‌ر سه‌غڵه‌تیدا، فه‌رعانی به‌ سه‌ر قات و قڕی و گرانی دا و به‌ کورتی سه‌مبولی سه‌رکه‌وتنی چاکه‌ به‌ سه‌ر خه‌راپه‌ دایه‌.
بێ گومان جێژنی نه‌ورۆز وه‌کوو هه‌موو جێژنه‌کانی تری ئه‌م گه‌لانه‌ و هی هه‌موو گه‌لانی تری جیهان، ورده‌ ورده‌ بووه‌ به‌ به‌شێک له‌ میرات و که‌له‌پووری مێژوویی ڕۆشنبیری خه‌ڵکی کورد. لایه‌نه‌ سیاسی و ئابورییه‌کانی به‌ پێی هه‌ل و مه‌رجی نوێ و پێشکه‌وتنی سیاسی و ئابوری و کۆمه‌ڵایه‌تی دوای تێ په‌ڕبوونی سه‌دان و هه‌زاران ساڵ به‌ سه‌ر دامه‌زراندنیا، ئه‌و به‌رگه‌ی جارانی لێ داماڵڕاوه‌و به‌ به‌رگێکی نوێ وه‌ هاتۆته‌ کایه‌وه‌ و له‌ جێژنی چین و کۆڕ و کۆمه‌ڵێک و جێژنی چاخ و زه‌مانێکی دێرینه‌وه‌ بووه‌ به‌ جه‌ژنی هه‌موو گه‌ل و هه‌موو چینێک، بووه‌ به‌ جه‌ژنی ئاشتی و ئاسایش و نه‌ورۆزی به‌ختیاری.

با بزانین لێکۆڵێنه‌ران و نووسه‌رانی کورد و بیانی چۆن مێژووی نه‌ورۆزیان لێک داوه‌ته‌وه‌:
مامۆستا عبدالڕه‌حمان زه‌بیحی له‌ ڕۆژنامه‌ی هاوکاری دا وتارێکی به‌ ناوی با ته‌پوتۆزی ساڵان له‌ نه‌ورۆز بته‌کێنین بڵاو کردووه‌ته‌وه‌ تیایا ئه‌ڵێت فیرده‌وسی له‌ شانامه‌دا جه‌ژنی نه‌ورۆز ده‌باته‌وه‌ زه‌مانی جه‌مشیدی جه‌م و ئه‌ڵێ: جه‌مشید که‌ هاته‌ سه‌ر ته‌خت له‌ پێشدا ئاسنی نه‌رم کردوو کڵاوو خۆده‌و زرێ و خه‌فتان و ڕه‌ختی دروست کرد، پاشان له‌ که‌تان و ئاورێشم و که‌ژووموو قوماشی ته‌نی، دوایی خه‌ڵکی فێری خۆشتن و درومان و جل له‌ به‌ر کردن کرد... فه‌رمانی دا به‌ دێو به‌ خشت و به‌رد و گه‌چ خانوو، حه‌مام، کۆشک، هه‌یوان درووست بکه‌ن، زانستی حه‌کیمی داهێنا و که‌شتی درووست کرد، دوای ئه‌وه‌ ته‌ختێکی جه‌واهێر به‌ندی بۆ خۆی ساز کرد، دێو هه‌ڵیان گرت و ده‌یان برد بۆ ئاسمان، خه‌ڵکی لێی کۆ بوونه‌وه‌ و کردیانه‌ جه‌ژن و شایی... پاشان درێژه‌ به‌ وتاره‌که‌ی ده‌دا و ده‌ڵێ:

جه‌مشید کێ بووه‌و له‌ کوێ بووه‌؟ له‌ وه‌ڵامی پرسیاره‌که‌ی خۆی دا ئه‌ڵێت.. فیرده‌وسی به‌ پاشای چواره‌می بنه‌ماڵه‌ی پێشدادی دا ده‌نێ که‌ له‌ قه‌ڵاتی ئێراندا یه‌که‌م جار پاشایه‌تیان کردووه‌، ئه‌نجامی لێکۆڵینه‌وه‌ی ئارکیو لۆژی (ئاسه‌وار ناسی) وا نیشان ئه‌دا که‌ یه‌که‌م بنه‌ماڵه‌ی پاشایانی ماد بوون و به‌م جۆره‌ پێشدادی و میدیا هه‌ردوو کیان ده‌بنه‌ یه‌که‌م بنه‌ماڵه‌ که‌ له‌ قه‌ڵاتی ئێرانا پاشایه‌تیان کردووه‌ . مامۆستا زه‌بیحی پشت به‌ فیرده‌وسی و هه‌ندێک نووسه‌ری تر باسه‌که‌ی گه‌یاندووه‌ته‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ی که‌ بڵێ کورد خاوه‌نه‌ ڕه‌سه‌نه‌که‌ی نه‌ورۆزه‌. هه‌ر چۆنێک بێ له‌م باسانه‌دا وا ده‌رئه‌که‌وێ که‌ نه‌ورۆز به‌ بۆنه‌ی دامه‌زراندنی یه‌که‌م ده‌وڵه‌تی پێشدادی یه‌وه‌ هاتوه‌ته‌ کایه‌وه‌ که‌ ئه‌وانیش باپیرانی مادن و مادیش به‌ باپیره‌ گه‌وره‌ی کورد له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درێن.
که‌واته‌ دوو خاڵی گرنگمان لێره‌دا بۆ ده‌رده‌که‌وێ، یه‌که‌م نه‌ورۆز له‌گه‌ڵ درووست بوونی و دامه‌زراندنی یه‌که‌م پاشانشینی جه‌مشید، واته‌ یه‌که‌م ده‌وڵه‌تی پێشدادی دا دامه‌زراوه‌ و په‌یدا بووه‌، ئینجا به‌ دوای ئه‌واندا له‌ شێوه‌یه‌کی نوێ و پێشکه‌وتووانه‌تردا بووه‌ به‌ جه‌ژنی ئیمپراتوورییه‌تی ماد. دووهه‌م کورد له‌ هه‌موو گه‌له‌ ئاریایی نه‌ژاده‌کانی تر زیاتر خاوه‌نی ڕه‌سه‌نی ئه‌م جه‌ژنه‌یه‌.
ئه‌وجا دوای سه‌لماندنی ئه‌م ڕاستییه‌ باسێکی تر دێته‌ پێشه‌وه‌ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ که‌ سه‌رکه‌وتنی کاوه‌ و شکستی زه‌حاک نه‌ورۆزی کوردیان کردووه‌ به‌ دوو جه‌ژن یان ڕاستتر به‌ سێ جه‌ژن. جه‌ژنی دامه‌زراندنی یه‌که‌م ده‌وڵه‌ت له‌ نێو کۆمه‌ڵگای کوردو گه‌له‌ ئارییاییه‌کانی تردا. دووهه‌م که‌ هه‌ر خۆی که‌وتووه‌ته‌ یه‌که‌م ڕۆژی به‌هاری کوردستانه‌وه‌، که‌ ڕۆژی ڕاوه‌ دوونانی زستانی سارد و سڕ و به‌سته‌ڵۆک و بێ کاری و بێ پیت و به‌ره‌که‌ت و قات و قڕی بووه‌. له‌ چاخی ئه‌وسای کوردستان دا زستان بێ ده‌رامه‌تی و بێ ده‌سه‌ڵاتی و بێ چاره‌یی له‌گه‌ڵ خۆیدا بۆ کێش کردوون.

حه‌مید ته‌یموری



سه‌رچاوه‌کان:
1. "داستانی نه‌ورۆز و نه‌ورۆزی کوردستان" نووسینی حلمی علی شریف
ساڵی چاپ 1991 به‌غداد
2. وتاری "نه‌ورۆز، ساڵی 2005 " له‌ نووسینی : حه‌مید ته‌یموری


fredag, mars 10, 2006

سڵاو له‌ هه‌شتی مارس


هه‌شتی مارس، ڕۆژی جیهانی ژنان له‌ هه‌موو ژنانی دنیا و به‌ تایبه‌تی له‌ ژنانی کورد پیرۆز بێ. له‌م ڕۆژه‌دا ژنان و پیاوانی کورد بۆ مافی یه‌کسانی و ئازادی نیشتمان جارێکی تر په‌یمان نوێ ده‌که‌نه‌وه‌ که‌ دژی وڵاتانی داگیرکه‌ر و دژی گه‌لی کورد، له‌ خه‌باتی خۆیان ڕانه‌وه‌ستن و بۆ ئازادی نیشتمانی کورد به‌رده‌وام بن.
له‌م ڕۆژه‌دا نابێ خه‌باتی ژنان ته‌نیا به‌ ژنانه‌وه‌ گرێ بدرێ، به‌ڵکوو خه‌باتێکه‌ بۆ ئازادی نه‌ته‌وه‌و "جنسیه‌ت" و ڕه‌نگی پێست و چینی جۆراوجۆره‌ له‌ نێو کۆمه‌ڵگای باوکسالاری وڵاتانی دواکه‌وتووی داگیرکه‌ر.
ژنان له‌ وڵاتانی ده‌سه‌ڵاتدار و دیکتاتۆر و دواکه‌وتووی ئیسلامی به‌ شێوه‌یه‌کی نامرۆڤانه‌ هه‌ڵسوکه‌وتیان له‌گه‌ڵ ده‌کرێ و زۆر جاریش به‌ چاوێکی سووکه‌وه‌ سه‌یریان ده‌کرێ. بۆ نموونه‌ گه‌ر چاوێک به‌ وتووێژه‌کانی "ئوریانا فالاچی" بخشێنین که‌ له‌گه‌ڵ شای ده‌رکراو و خومه‌ینی ئه‌نجامی داوه‌ ده‌ڵێ:"یه‌کێک به‌ کۆت و شه‌رواڵ و ئه‌وه‌ی تری له‌ ژێر "عبا و عه‌مامه‌" چۆن به‌ بیرێکی دواکه‌وتووی مه‌زهه‌بی و پیاوسالاری دژی ژنان ده‌جوڵێنه‌وه‌". هه‌روه‌ها هیتله‌ر له‌ ساڵی 1932 بۆچونی باوکسالاری خۆی له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ ژناندا ده‌ربڕی. "گوبلز"، وه‌زیری ڕاگه‌یاندنی هیتله‌ر ده‌یوت "پیاو ڕێکخه‌ری ژیانه‌. ژن، هاوڕێ و ئه‌نجامده‌ری بڕیاره‌کانی پیاوه‌. هه‌ر به‌م هۆیه‌ش ناوبراو له‌ ساڵی 1932 تێکۆشا و پێشی هه‌ڵبژاردنی ژنانی گرت بۆ نوێنه‌رایه‌تی له‌ نێو پارله‌ماندا". بۆچوونی گوبلز وه‌ها بوو که‌ کاری پیاوانه‌ ده‌بێ به‌ ده‌ستی پیاوانه‌وه‌ بمێنێته‌وه‌.
له‌ ساڵانی هه‌فتاکان و له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م دا، هاوکات له‌گه‌ڵ به‌ڵاو بوونه‌وه‌ی کتێبی به‌ناوبانگی "ئاگوست ببل" به‌ نێوی "ژن و سوسیالیزم" و پاش ئه‌ویش کتێبی "فریدریش ئه‌نگلس، به‌ نێوی "سه‌رچاوه‌ی بنه‌ماڵه‌، مڵکی تایبه‌تی و ده‌وڵه‌ت"، ئاڵوگۆڕی بنه‌ڕه‌تی له‌ هه‌ڵوێستی سوسیالیسته‌کان له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ ژندا پێک هێنا. مارکس وئه‌نگلس له‌ مانیفستی کۆمونیستی دا وه‌هایان نووسیووه‌:
"بنه‌ماڵه‌ی ئه‌مڕۆژی، بنه‌ماڵه‌ی بورژوازی، له‌ سه‌ر چ کۆڵه‌که‌یه‌ک دامه‌زراون؟ له‌ سه‌ر کۆڵه‌که‌ی کۆکردنه‌وه‌ی "سه‌رمایه‌"، "منفعتی" تاکه‌ که‌سی...کابرایه‌کی بورژوا هه‌بونی ژنه‌که‌ی وه‌کوو که‌ره‌سه‌یه‌کی به‌که‌ڵک و ده‌رهێنه‌ر ده‌بینێ. هه‌روه‌ها ئه‌وه‌شی بیستووه‌ که‌ بڕیاره‌ هه‌موو که‌ره‌سه‌ی به‌که‌ڵک و ده‌رهێنه‌ر به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی قازانج و که‌ڵکی لێ وه‌ربگیرێ، هه‌روه‌ها ناتوانێ ئاکامێکی تری لێ وه‌رگرێ جگه‌ له‌وه‌ی گشتی کردنی که‌ره‌سه‌کان، ژنیش ده‌گرێته‌وه‌".
کلارا زتکین، یه‌کێک له‌و ژنه‌ ناسیاوانه‌ بوو که‌ له‌ دووهه‌مین کونفه‌رانسی ژنان پێشنیاری کرد که‌ ڕۆژی هه‌شتی مارس وه‌کوو ڕۆژی جیهانی ژنان بناسرێ. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ ساڵی 1907، ژنانی کرێکاری ئامریکا بۆ یه‌کسانی مافی ئابوری، ڕامیاری و کۆمه‌ڵایه‌تی ژنان له‌گه‌ڵ پیاواندا ده‌ستیان دایه‌ ڕێ پێوان و له‌ هه‌موو جیهان دا ده‌نگی دایه‌وه‌. پاش ساڵێک ئینترناسیوناڵی دووهه‌م، ئه‌م ڕۆژه‌ی به‌ ڕۆژی ژنان قبووڵ کرد.
گه‌ر سه‌یری کوماری ئیسلامی ئێران بکه‌ین له‌گه‌ڵ سه‌رۆک کۆماری نوێ دا هیچ جیاوازیه‌کی له‌گه‌ڵ هیتله‌ر و گوبلز دا نیه‌ به‌رانبه‌ر به‌ ژنانی ئێران به‌ گشتی و ژنانی کورد به‌ تایبه‌تی. ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ له‌ ماوه‌ی دامه‌زراندنی تاکوو ئه‌مڕۆ هیچ شتێکی بۆ ژنان نه‌بووه‌ و ته‌نانه‌ت ژنان به‌ بێ عه‌قڵ و خزمه‌ت کار و به‌رده‌ی به‌ر ده‌ستی پیاو ده‌زانێ. جا ده‌وڵه‌تێک که‌ ئاوه‌ها بیر بکاته‌وه‌ به‌رانبه‌ر ژنانی ئێران چۆن ماف به‌ گه‌لی کورد له‌ کوردستانی ئێران و ته‌نانه‌ت ژنی کوردیش ده‌دا. ڕۆژ نیه‌ له‌ کوردستان دا ژنان تووشی گێره‌و شێوه‌ی دینی نه‌یه‌ن وه‌کوو دیارده‌ی خۆسووتاندن، به‌ندکردن له‌ نێو چوارچێوه‌ی ته‌سکی بنه‌ماڵه‌یی، بێکاری و توشی نه‌خۆشی ده‌روونی و ده‌یان کێشه‌ی تر... له‌ ژێر کاریگه‌ری کولتوری دواکه‌وتووی داگیرکه‌راندا. ئه‌و ژنانه‌ش که‌ ده‌یانه‌وێت چالاکی فه‌رهه‌نگی و ڕێکخراوه‌ی ئه‌نجام بده‌ن ڕاپێچ ده‌کرێن بۆ به‌رده‌م دادگای به‌ نێو ئیسلامی و به‌ ده‌یان جۆر تاوانباریان ده‌که‌ن یان خۆ ناچار ده‌بن له‌ ده‌ستی زۆڵم زۆری کومیته‌ چی و ئیتڵاعات" هه‌ڵێن و په‌ڕیوه‌ی هه‌نده‌ران بن. نموونه‌ی ئه‌م ژنه‌ تێکۆشه‌رانه‌ زۆره‌ وه‌کوو خاتوو "تریفه‌ی تلووعی"، چونکه‌ خۆی پێی خۆشه‌ به‌و نێوه‌وه‌ بانگی بکه‌ی. هۆکاری ئه‌م خاتوونه‌ و هه‌ڵاتنی له‌ وڵات ئه‌وه‌ بوو که‌داکۆکی له‌ ژنانی کورد و مافی ڕه‌وای نه‌ته‌وه‌که‌ی ده‌کرد. له‌ باتی ئاوه‌دان کردنه‌وه‌ی کوردستان و هاوکاری کردن له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌ی کورد و دانپێنان به‌ مافی ڕه‌وای کورد، کوشتن و زیندانی کردنی لاوانی کورد و به‌ڵاو کردنه‌وه‌ی ماده‌ بێهۆشکه‌ره‌کان بۆ خه‌ڵکی کوردستانده‌کاته‌ دیاری.
ژنانی کورد له‌ ڕۆژی جیهانی ژن دا ده‌توانن ده‌ست بده‌ن به‌ده‌ستی پیاوان و پێکه‌وه‌ دژی وڵاتانی دواکه‌وت و دیکتاتۆری دینی ئێران، تورکیه‌ و سوریه‌ و عێراق خه‌بات بکه‌ن بۆ ئازادی کوردستان.
هه‌شتی مارس له‌ هه‌موو مرۆڤی ئازادیخوازی جیهان و به‌ گشتی ژنانی جیهان و به‌ تایبه‌تی ژنانی کوردستان پیرۆز بێ و به‌و هیوایه‌ له‌ داهاتوویه‌کی نزیکدا کۆماری ئیسلامی ئێران به‌ شۆڕشێکی کۆمه‌ڵایه‌تی و به‌ به‌شداری ژنانی ئێران و کوردستان له‌ هه‌موو بواره‌کاندا چ ئابوری، ڕامیاری، کۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگی و هتد... بڕۆخێنن، تاکوو کۆمه‌ڵگای ئازاد و یه‌کسانی و فیدراڵی پێک بێ. کۆمه‌ڵگایه‌ک که‌ له‌وێ ئازادی ژنان له‌ هه‌موو بوارێکی ژیاندا چ تاکه‌ که‌سی و چ کۆمه‌ڵایه‌تی له‌ سه‌ره‌وه‌ی هه‌موو به‌نده‌کانی کۆمه‌ڵایه‌تی دا بگونجێ.

حه‌مید ته‌یموری
7/3/06

سه‌رچاوه‌ی ئه‌م نووسینه‌: "سایتی دیدگاه‌"
تێبینی: گوبلز وه‌زیری ڕاگه‌یاندنی هیتله‌ر بوو، که‌ دوای ڕۆخانی هیتله‌ر له‌ پێش دا ژنه‌که‌ی و هه‌شت منداڵی و له‌ دوایشدا خۆی کوشت.


onsdag, december 28, 2005

به‌ڕێز سهیل، قاسملوو مرۆڤێکی زۆر پڕ بوو، ... ناوبراو زۆر چاک زمانی ده‌زانی. به‌ باشی فه‌رانسه‌وی قسه‌ی ده‌کرد و به‌سه‌ر زمانه‌که‌دا زاڵ بوو. چیکی، ئینگلیسی، ئاڵمانی، ئاشوری، تورکی، کوردی و ڕووسی ده‌زانی. دوکتور قاسملوو زۆر له‌ دڵه‌وه‌ نزیک بوو. زۆر سیمپاتیکی هه‌بوو. هه‌موو که‌س به‌ ناوبراو عیلاقه‌ی هه‌بوو...


وتووێژێ "سوهه‌یل ئاسفی" له‌ ڕۆژنامه‌ی "شهروند" له‌گه‌ڵ به‌ڕێز ئیبراهیم یونسی

ئیبراهیم یونسی (یه‌که‌م ئوستانداری کوردستان دوای شۆڕشی ڕێبه‌ندانی 57ی هه‌تاوی. نووسه‌ر و وه‌رگێڕ)
به‌ڕێز یونسی، له‌ "زستانی بێ به‌هار" به‌سه‌رهاتی به‌ندیخانه‌ی پاش کۆده‌تای بیست و هه‌شتی"مرداد" خۆتت له‌ قاڵبێکی چیرۆکێکی دوورودرێژ نووسیوه‌ته‌وه‌. شۆڕشی ساڵی 57ی هه‌تاوی سه‌رکه‌وت و پاش ماوه‌یه‌کی کورت، نووسه‌ری به‌ناوبانگی کورد و ئه‌ندامی پێشووی ئه‌فسه‌رانی ڕێکخراوی نیزامی حیزبی تووده‌، بووه‌ پارێزگای کوردستان له‌ کابینه‌ی بازرگان، له‌و ڕۆژانی سه‌ره‌تاییه‌دا چیت کرد؟
- من دوای تێپه‌ڕاندنی هه‌شت ساڵ له‌ به‌ندیخانه‌، پاش کۆده‌تای بیست و هه‌شتی مرداد ێیتر له‌گه‌ڵ حیزبی تووده‌ پێوه‌ندیم نه‌ما. بۆ خۆت ده‌زانی له‌و باره‌وه‌ قسه‌ زۆره‌... له‌ "زستانی بێ به‌هار" به‌شێکم له‌وانه‌ وتووه‌. پاش ئه‌و ساڵانه‌ من له‌گه‌ڵ تووده‌ دا پێوه‌ندیم پچڕا. ئه‌و ڕۆژه‌ی که‌ ناوم وه‌کوو پارێزگای کوردستان به‌ڵاو بووه‌وه‌ و ئه‌و مه‌سئولیه‌ته‌م به‌ ئه‌ستۆ گرت، پێوه‌ندیم له‌گه‌ڵ کۆنه‌ هاوڕێکانی به‌ندیخانه‌م به‌رده‌وام بوو. چوومه‌ ده‌فته‌ری حیزبی تووده‌ و هاوڕێکانم بینی. وتیان له‌گه‌ڵ به‌ڕێز کیانووری چاوپێکه‌وتن ناکه‌ی؟ وتم نا، نامه‌وێ چاوم پێی بکه‌وێ. حیزبی تووده‌ وای نیشان ده‌دا که‌ له‌گه‌ڵیان هاوکاری بکه‌م. ئه‌وان وایان بیر ده‌کرده‌وه‌ که‌ ئه‌م پۆستی منه‌ نهێنیه‌کی تێدایه‌. ئیتر من به‌ دوایاندا نه‌ڕۆیشتم.
شێوه‌ی فێرکردن و بارهێنان له‌ کوردستاندا چۆن بووه‌؟
- هه‌میشه‌ خه‌ڵک بۆ منداڵه‌کانیان مه‌لایه‌کیان ده‌گرت و گولستان و بوستانی فێر ده‌کردن. زۆربه‌یان ده‌رسی دینیان ده‌خوێند. فه‌قیه‌گه‌رییان کردوه‌و فه‌قیه‌ش هه‌ر چییه‌کی بووه‌ به‌ شانی بووه‌ و شار به‌ شار و دێ به‌ دێ بۆ خوێندن چوون. به‌ وته‌ی خۆیان ده‌ڵێن دوانزه‌ عیلم ده‌خوێنن. ئه‌م که‌سانه‌ که‌ خوێندنیان ته‌واو ده‌بو ده‌گه‌ڕانه‌وه‌ دێکه‌ی خۆیان. هه‌موو شاعیره‌ کورده‌کان هه‌ر وا بوون. له‌ نێوان ئه‌مانه‌شدا که‌م هه‌ڵده‌که‌وێ وه‌کوو شێخ ڕه‌زای که‌رکووکی"تاڵه‌بانی" که‌ به‌ دوو سێ زمان هۆنراوه‌ی هۆنیوه‌ته‌وه‌. شیعری ئه‌و شاعیرانه‌ زۆربه‌ی به‌ فارسی بووه‌. هیچ کات به‌زمانی تورکی هۆنراوه‌یان نه‌هۆنیوه‌ته‌وه‌. به‌ڵام بۆ نموونه‌ شێخ ڕه‌زا به‌ زمانی فارسی و تورکی و کوردی شیعری نووسیووه‌. که‌ڵکی له‌ "ئیستڵاحی" وه‌ها گرتووه‌ که‌ وا هه‌ست ده‌که‌ی له‌ تاراندا ژیاوه‌ و له‌گه‌ڵ خه‌ڵکی خواره‌وه‌ی شاردا پێوه‌ندی هه‌بووه‌. مه‌وله‌وی شاعیرێکی تره‌ که‌ به‌ زمانی پارسی ساسانی واته‌ زمانی هه‌ورامی هۆنراوه‌ی هۆنیوه‌ته‌وه‌.
فارسی و کوردی وشه‌ی هاوبه‌شی زۆریان هه‌یه‌؟
- به‌ڵێ. هاوبه‌شیان زۆره‌. به‌و جۆره‌ی به‌ بۆچوونی من کورده‌کان له‌ کاتێک وشه‌یه‌ک یان "ئیستڵاحێکیان" که‌م بوو، ده‌بێ بڕۆن سه‌یری پارسی بکه‌ن. ناڕۆن سه‌یری عه‌ره‌بی یان تورکی بکه‌ن. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌رچی بێ زمانی ئێمه‌ش پارسی یه‌. ئێوه‌ ده‌ڵێن "شب" و ئێمه‌ش ده‌ڵێن شه‌و...
پێشکه‌وتنی ئه‌ده‌بیاتی کوردی له‌ ڕابردوودا به‌ چ شێوه‌یه‌ک بووه‌؟
- ئه‌ده‌بیات به‌و جۆره‌ی که‌ له‌ به‌شی ناوچه‌ فارس نشینه‌کانی ئێران پێشکه‌وتنی بووه‌، له‌ کوردستان پێشنه‌که‌وتووه‌. به‌و هۆیه‌ش که‌ گه‌لی کورد هه‌میشه‌ له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌یه‌کی بێگانه‌دا جیران بووه‌ و ئه‌م نه‌ته‌وه‌ بێگانه‌ش زه‌برو زه‌نگی خستوه‌ته‌ سه‌ر کورد. ئه‌وان هه‌میشه‌ له‌ شه‌ڕو پێکدادانه‌ بوون، کاتی ئه‌ویانه‌ نه‌بووه‌ بۆ هۆنراوه‌و هۆنراوه‌ وتنه‌وه‌ به‌و جۆره‌ی که‌ پێویست بووه‌. ئه‌مڕۆش زنجیره‌ شیعرێکی کوردی هه‌یه‌ که‌ له‌ ڕاستیدا پێی ده‌ڵێن شیعری ئازادی کوردی به‌ ناوی "حیران" "حه‌یران" به‌ ئاوازه‌وه‌ ده‌خوێنرێ و به‌ڵام ئه‌م ئاوازه‌ به‌ سه‌رهاتێکه‌. به‌سرهاتێکی شه‌ڕ، دڵداری و ... شاعیر تێده‌کۆشی به‌یته‌کانی دوایی که‌ ئاده‌ته‌ن سێ چوار به‌نده‌ قافیه‌کانیان وه‌کوو یه‌ک بێ. ئه‌ده‌بیاتی ڕه‌زمی و دڵداری کوردستان، ئه‌مڕۆکه‌ به‌و جۆره‌ی لێ هاتووه‌، به‌ شێوه‌ی "روایت"، به‌سه‌رهات گێڕانه‌وه‌.
ناودارترین شاعیری کوردستان به‌ بۆچوونی جه‌نابتان کێیه‌؟
- باشترین شاعیری ئه‌مڕۆی کوردستان، به‌ بۆچوونی من، شاعیری کوردستانی عێراق "شێرکۆ بێکه‌س"ه‌. ناوبراو خه‌یاڵی سه‌رسووڕهێنه‌ری هه‌یه‌. ناوبراو ئه‌مڕۆ وه‌کوو هاووڵاتیه‌کی ئیتالیایی ئه‌و هاووڵاتییه‌ ئیفتخارییه‌یان پێ به‌خشیوه‌. یه‌کێک له‌ ئه‌دیبه‌کانی عه‌ره‌ب به‌ ناوی "جواهری" له‌ شیعرێکیدا ده‌ڵێ ئێمه‌ وه‌کوو خه‌ڵکی موسوڵمان(چوونکه‌ کورده‌کان به‌ موسڵمان نازانن) ده‌زانین که‌ دیوانی شێرکۆ وه‌کوو قورئان بۆ کورده‌کان وایه‌.
به‌ڕێز یونسی بۆچی وه‌زعی سیاسی، کۆمه‌ڵایه‌تی کوردستان به‌ درێژایی مێژوو هه‌میشه‌ به‌و جۆره‌ ده‌ربه‌ده‌ر و ماڵ وێران بووه‌؟
- یه‌که‌م ئه‌وه‌یه‌ که‌ کوردستان له‌ ده‌ریاوه‌ ڕێگای نیه‌. دووهه‌م له‌ نێوان په‌نج وڵاتدا دابه‌ش کراوه‌، ئێران، تورکیه‌، عێراق، سوریه‌ و یه‌کیه‌تی شوره‌وی پێشوو له‌ ئه‌رمه‌نستان. کوردستان هه‌میشه‌ له‌ سه‌ر ڕێگای ئیمپراتووریه‌کاندا بووه‌. عشایر و خێڵه‌کانی ئه‌و ناوچانه‌ش هه‌رده‌م له‌گه‌ڵ یه‌کێک له‌م ئیمپراتورانه‌دا پێوه‌ندی بووه‌. له‌گه‌ڵ چالاکی ناوخۆیی ئه‌م ئیمپراتورانه‌شدا هه‌رده‌م کوردستان که‌وتووه‌ته‌ به‌ر ته‌لاتمی ئه‌مانه‌وه‌. کاتێک ئیمپراتوری عوسمانی دابه‌ش ده‌کرێ، به‌شێک له‌ خاکی کوردستان گرووپێک ده‌یخه‌نه‌ سه‌ر تورکیه‌. به‌شێکی تری وه‌کوو ویلایه‌تی مووسڵ که‌ کوردستانی ئه‌مڕۆی عێراقه‌، ده‌که‌وێته‌ ده‌ستی ئینگلیسیه‌کان. له‌وێ "چرچیل" که‌ له‌و ده‌ورانه‌دا وه‌زیری "مستعمراتی" ئینگلیس بووه‌ ده‌ڵێ که‌ وا باشتره‌ ئێمه‌ش هه‌روه‌ها سه‌ربه‌خۆییه‌ک بده‌ینه‌ کوردستان، ئه‌م سه‌ربه‌خۆییشه‌ کورده‌کانی تر بۆ لای خۆی ڕاده‌کێشێ. سبه‌ی که‌ ناسیونالیسته‌ عه‌ره‌به‌کان هێزیان گرت و ناسیونالیسمێکی دڕنده‌یشن، ناهێڵن نه‌ته‌وه‌یه‌ک که‌ له‌ ڕه‌گ و ڕیشه‌ی خۆیان دابڕاون، داواکاریه‌کانیان جێبه‌جێ بکه‌ن. ده‌بنه‌ خاوه‌نی نه‌وته‌که‌یان و... به‌ڵام که‌س گوێ بۆ قسه‌کانی چرچیل ڕا نه‌گرت. سیاسه‌توازانی گه‌وره‌ی ڕۆژئاوا بایه‌خیان به‌ ناسیونالیسمی عه‌ره‌ب دا. پشتیوانیان له‌ عه‌ره‌به‌کان کرد و ویستیان که‌ ئه‌م ناسیونالیسمه‌ له‌ داهاتووی خۆرهه‌ڵاتدا ڕۆڵێکی پڕ ڕه‌نگتر یاری بکا. به‌شێکی گه‌وره‌ له‌و قه‌یرانانه‌ی که‌ ئاماژه‌ی پێ ده‌که‌ی به‌ سیاسه‌تی گه‌وره‌ی ئیمپریالیزم و پرسی نه‌وت له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست گرێ ده‌درێ. ئیمپریالیزم که‌ له‌ ڕێ خوادا نایات بۆ ناوچه‌که‌، به‌ڵکوو به‌ دوای نه‌وتدایه‌...
له‌ مشتوومڕی ئه‌م هه‌موو به‌دبه‌ختی و ماڵوێرانییه‌، خاڵی گه‌رم و گوڕ به‌ بۆچوونی سیاسه‌تمه‌داره‌کان، پێکهێنانی "کۆماری کوردستان" به‌ ده‌ست پێشخه‌ری قازی مه‌حه‌مه‌د بوو. ئێوه‌ ئیمڕۆ که‌ سه‌یری ئه‌م پرسه‌ ده‌که‌ی، چۆن ئه‌و پرسه‌ هه‌ڵده‌سه‌نگێنی؟
- له‌ باری سیمبولیکه‌وه‌، کرده‌وه‌ی قازی، کرده‌وه‌یه‌کی زۆر گرنگ بووه‌. ته‌نیا له‌ باری سیمبولیکه‌وه‌! به‌و هۆییه‌ی ناوچه‌یه‌کی وه‌کوو مهاباد له‌ به‌رانبه‌ری ده‌وڵه‌تی ئێراندا به‌و پاناییه‌ چی ده‌توانی بکا؟ به‌ڵام ئه‌و جووڵانه‌وه‌ زۆر گرنگ بووه‌. به‌و هۆکاره‌ی که‌ میلله‌تێکی چکۆله‌ و به‌ فیدا کردنی خۆی، ڕێگایه‌کی بۆ خه‌بات کرده‌وه‌. له‌م دواییه‌دا وتارێکم له‌ سه‌ر دادگایی کردنی قازیه‌کان له‌ قه‌وڵی بازپرسه‌که‌یان خوێنده‌وه‌. چ شوجاعه‌ت و شه‌هامه‌تێکیان به‌ خه‌رج داوه‌. به‌ڵام فیدا کردنی گیانی خۆی له‌گه‌ڵ ئه‌و پرسه‌دا ئه‌نجامێکی کرده‌وه‌یه‌کی سیاسی جیاوازه‌. ئه‌وان نه‌یان توانی ده‌رئه‌نجامێکی ئه‌رێنی له‌ جوڵانه‌وه‌ی خۆیان بگرن. ئینگلستان دژیان بوو. ڕووسه‌کان یارمه‌تیان نه‌کرد، چوونکه‌ بربره‌ی پشتیان له‌گه‌ڵ شه‌ڕی ئاڵماندا شکا بوو. ئامریکاش به‌ ته‌واوی هێزیه‌وه‌ پشتیبانی له‌ شا ده‌کرد. قازیه‌کان ده‌یان توانی چی بکه‌ن. قازی مه‌حه‌مه‌د ببوو به‌ مه‌شغه‌ڵێک بۆ خه‌ڵکه‌که‌ی که‌ ده‌یان ویست خه‌بات بکه‌ن... دڵخۆشی گه‌لی کورد له‌و ساڵانه‌دا به‌ یه‌کیه‌تی شوڕه‌وی بوو. له‌و باوه‌ڕه‌دا بوون که‌ یه‌کیه‌تی شوڕه‌وی پشتیبانی به‌ گه‌لانی زڵم لێکراو ده‌کا، ئه‌وه‌ له‌ کاتێکدا بوو که‌ شوڕه‌وی ببووه‌ ده‌ڵاڵی چه‌ک فرۆشتن به‌و وڵاتانی که‌ گه‌لانی زڵم لێکراوی تێدا ده‌ژی زڵمیان لێ ده‌که‌ن! له‌ ته‌واوی ئه‌م ساڵانه‌دا وڵاتانی ئێران و عێراق سیاسه‌تی سه‌رکوتیان گرتووه‌ به‌ر.
خه‌ڵکی کوردستان، چ ڕۆڵێکی دیاریکراویان له‌ سه‌رکه‌وتنی شۆڕشی ڕێبه‌ندان(گه‌لانی ئێران) هه‌بوو؟
- من ڕۆڵێکی ئاوه‌هام نه‌بینی! واته‌ ئه‌و حه‌ماسه‌م نه‌بینی. جگه‌ له‌ موجاهدینی خه‌لق، چریکه‌کانی فیدایی خه‌لق و... شور و حه‌ماسه‌یه‌کی تر نه‌بوو. فیداییه‌کانی ئیسلامیش کاریگه‌ری وه‌هایان نه‌بوو. ئه‌و بزووتنه‌وه‌ی که‌ ناڕازی بوون و خه‌ریکی کۆکردنه‌وه‌ی به‌ڵگه‌و به‌ڵگه‌یان دروست ده‌کرد دژی حکوومه‌تی شا، که‌ کاریگه‌ری زۆری هه‌بوو، حیزبی تووده‌ بوو. به‌ندیه‌کان هه‌موو تووده‌یی بوون. ئه‌م کێشه‌یه‌ بوو که‌ به‌ڵگه‌یان دژی شا پێکهێنا. کۆڕ و کۆبوونه‌وه‌ی مافی مرۆڤیان به‌ره‌و لای ئێران ڕاکێشا و... ئیبراهیمی یه‌زدی بۆ خۆیی ئه‌وه‌ی وتووه‌، ئه‌رێ چه‌ند که‌سی "عه‌مامه‌" له‌ سه‌ر له‌ به‌ندیخانه‌ی شادا بوون؟ له‌ کوردستانیش وه‌زعه‌که‌ هه‌ر به‌و شێوه‌ بوو. دوکتور قاسملوو له‌ ئوورووپادا بوو، به‌ڕاستی نازانم حیزبی دیموکرات چه‌نده‌ نفووزی له‌ ئێراندا هه‌بوو؟ له‌و ڕۆژانه‌ی دوایی تاکوو سه‌رکه‌وتن، به‌ڕێز خومه‌ینی دوو دڵ بوو که‌ خه‌ڵکی کوردستان هاوکاری شۆڕش نه‌که‌ن، به‌ڵام خه‌ڵکی کوردستان له‌ ڕۆژانی نزیک به‌ سه‌رکه‌وتن هاتنه‌ مه‌یدان و هاوکاریان کرد و کوشته‌شیان دا.
هه‌راو به‌زمی ده‌سپێکی ؟بحران" پاش شۆڕش که‌ی ده‌ستی پێکرد؟
- له‌ "اسفند" مانگی ساڵی 57ی هه‌تاوی. به‌ ده‌وڵه‌تی به‌ڕێز بازرگانیان وتبوو که‌ کورده‌کان چالاکییه‌کیان ده‌ست پێی کردووه‌. هه‌ست به‌ ناڕه‌حه‌تیگه‌لێک ده‌کرێ! ناوبراو هه‌یئه‌تێکی به‌ سه‌رپه‌رسه‌تی داریوش فروهر نارده‌ کوردستان. خۆمیش یه‌کێک له‌و نێردراوانه‌ بووم. ناوی ئه‌م هه‌یئه‌ته‌یان "حقیقت یاب" نابوو. دوکتور ئیسماعیلی اردلان و د. مه‌حه‌مه‌دی موکریش له‌گه‌ڵ بوون. ئێمه‌ چووین بۆ مهاباد بزانین چی ده‌ڵێن. برای شێخ عیزه‌دینی حوسه‌ینی واته‌ شێخ جه‌لال له‌ منی پرسی چیتان پێیه‌؟ وتم بۆ وا بڕیاره‌ شتێکمان پێبێ؟ ده‌یان وت چ حه‌قێکتان بۆ ئێمه‌ هێناوه‌؟ وتم قسه‌ی تۆ چییه‌؟ چووین بۆ لای یه‌کێک له‌ فه‌رمانده‌کانی ئه‌وێ واته‌ سه‌رتیپ احسان پزشکپوڕ که‌ هاوزاوی داریوش فروهر بوو. به‌یانییه‌ک زوو پادگانی مهاباد "شلوغ" بوو. وتیان هه‌م ته‌قه‌یان له‌ پزشکپوڕ کردووه‌ و بریندار بووه‌. خوالێخۆشبوو فروهر وتی من نه‌ئه‌بو پۆستی پزشکپوڕم بگۆڕیایا. ده‌بو چاودێریم لێ کردبا. وتم شته‌که‌ قه‌وماوه‌. له‌ لایه‌ن حیزبی دیموکراتی کوردستانه‌وه‌ هاتن و وتیان باوه‌ڕ بکه‌ن ئێمه‌ ئه‌و کاره‌مان نه‌کردووه‌. به‌ڵام که‌س باوه‌ڕی پێیان نه‌کرد. پاشان که‌ پزشکپوڕ هاته‌وه‌ هۆشی خۆی تێگه‌یشتین که‌ حیزبی دیموکرات ڕاست ده‌ڵێن و گوروبانێک ته‌قه‌ی له‌ پزشکپوڕ کردووه‌.
له‌و هه‌یئه‌ته‌ی که‌ بۆ کوردستان نێردران، "روحانیون" (مه‌لا، ئاخوند)تان له‌گه‌ڵ بوو؟
- به‌ڵێ، دوو ئاخوندمان له‌گه‌ڵ بوو. له‌وانه‌ی که‌ له‌ زه‌مانی شادا دوور خرابوونه‌وه‌ بۆ مهاباد. ئه‌مان هه‌رگیز جێگاکانیان نه‌ده‌ناسی. دیتم یه‌کێکیان هات و وتی به‌ڕێز هه‌ڕه‌شه‌مان لێ ده‌که‌ن، ده‌ڵێن ئه‌مانه‌ بکوژن! وتم کێ ده‌ڵێ؟ وتی جه‌لالی برای شێخ عیزه‌دین. وتم ئه‌م بابایه‌ به‌ خه‌ڵک ده‌ڵێ که‌ کارێک نه‌که‌ن له‌ لای ئه‌م هه‌یئه‌ته‌ شه‌رمه‌زار بین. به‌ ئێمه‌تان وت که‌ ئێمه‌ڕیشسپین و ئێمه‌ش به‌و نییه‌ته‌وه‌ چووین له‌گه‌ڵ ئه‌م به‌ڕێزانه‌دا قسه‌مان کرد. به‌ڵێ ئه‌م به‌ڕێز پزشکپوڕه‌ له‌ ته‌قه‌ کردن به‌ سه‌ر خه‌ڵکدا سێ که‌سی کوشتووه‌، به‌ڵام ئه‌مانه‌ ده‌یانه‌وێ ئێستا بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ تاران. ئێوه‌ ناتوانن پێشیان بگرن... هه‌ر دوو لا هاتن و له‌ مزگه‌وتێکدا ده‌ستیان کرده‌ قسه‌ کردن. له‌ بیرمه‌ داریوش فروهر وتی، "هر چی این گفت به‌ دل زد، هر چی آن گفت ب گل زد!...
چی بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ پۆستی ئوستانداری کوردستان به‌ جنابت پێشنیار کرا؟
- به‌ڕێز سه‌دری حاج سه‌ید جه‌وادی که‌ وه‌زیری ده‌وڵه‌ت بوو پێشنیاری کرد. وتم له‌ پێشدا بپرسن، بزانن منیان قبووڵه‌؟ به‌ڕێز قه‌ره‌نی پێی وتم، تکات لێی ده‌که‌م بڕۆ. هه‌ر ئه‌مشه‌و به‌ ته‌یاره‌ بڕۆ. منیش وتم ئه‌مه‌ به‌ باش نازانم که‌ له‌ ناوه‌نده‌وه‌ ئه‌مرم پێ بکه‌ن و منیش له‌ ناکاوه‌ بڕۆم. ده‌بێ شه‌رایه‌ت وه‌ها بێ. من نه‌ڕۆیشتم. تێ نه‌گه‌یشتم که‌ ئایا ڕاپۆرتی سه‌فه‌ره‌که‌مان له‌گه‌ڵ به‌ڕێز فروهر گه‌یشته‌ بازرگان یان نا... شه‌ڕ بوو. پادگانی سنه‌یان گه‌مارۆ دابوو. به‌ڕێز سه‌دری حاج سه‌ید جه‌وادی ته‌له‌فونی بۆ کردم و وتی وه‌ره‌ حوکمه‌که‌ ببه‌ و بڕۆ. ئینکاری مه‌که‌. دوو باره‌ وتم بڕۆن بپرسن. تووڕه‌ بوو، گۆشی ته‌له‌فونه‌که‌ی به‌ تووندی دانا. به‌ڕێز یه‌حیا سادق وه‌زیری ته‌له‌فونی کرد و وتی کاکه‌ هاوشاریه‌کانت ئه‌وه‌ خه‌ریکه‌ ده‌کوژرێن. وه‌ره‌ ئه‌م پۆسته‌ قبووڵ بکه‌. .. نیم سه‌عاتی مابوو که‌ ساڵی 58ی هه‌تاوی ته‌واو بێ، که‌ دیتم له‌ به‌ری ماڵمان خوالێخۆشبو تاڵه‌قانی، بهشتی و ... ڕاوه‌ستاون. ئێمه‌ش خۆمانمان کۆ کرده‌وه‌و له‌گه‌ڵ به‌ڕێزان سادق وه‌زیری، سه‌دری حاج سه‌ید جه‌وادی و کی نژاد که‌ پاشان ئیعدامیان کرد، سواری ته‌یاره‌ بووین. ته‌یاره‌ خه‌ریک بوو بنیشێته‌وه‌. دیتمان ئێره‌ سنه‌ نیه‌ و کرماشانه‌. وتم بۆهاتوونه‌ته‌ ئێره‌. وتیان "متجاسرین"(که‌سێک شوجاع به‌ جه‌ساره‌ت بێ) هاتوون و فڕۆکه‌خانه‌ی سنه‌یان داگیر کردووه‌. له‌وێ ماینه‌وه‌و چووین دیتمان زۆر له‌ به‌ڕێزان له‌ ده‌وری به‌ڕێز تاڵه‌قانی دانیشتوون. وتمان ئێمه‌ ده‌چین بۆ سنه‌ و گیانی خۆمان ده‌خه‌ینه‌ خه‌ته‌ره‌وه‌. ماشینێکی ستیشنمان گرت و چووین. گه‌یشتینه‌ ئه‌وێ و دیتمان هیچ هه‌واڵێک نیه‌! ته‌له‌فونمان کرده‌ به‌ڕێز تاڵه‌قانی و وتمان تۆش وه‌ره‌ و ئه‌وه‌شیان وتووه‌ هه‌مووی درۆ بووه‌. ده‌یان ویست زه‌مینه‌ ساز که‌ن بۆ شه‌ڕ و پێکدادان. له‌ کاتی وتووێژ بووین که‌ گوێمان له‌ ده‌نگی هاڕه‌ی ناخۆش ده‌بوو. فڕۆکه‌کان ده‌هاتن و له‌ سه‌ر شاردا ده‌گه‌ڕان و دیواری "سه‌وتیان" ده‌شکاند. به‌ فڕۆکه‌ی جت به‌سه‌ر شاردا شیرجه‌ ده‌چوون و خه‌ڵکیش ده‌یوت ئه‌مه‌ چ وه‌زعێکه‌؟ ئێمه‌ش له‌ ڕووی ناچاری شتێکی ترمان به‌وان ده‌وت. درۆمان ده‌وت که‌ خه‌ڵکه‌که‌ ئارام بنه‌وه‌.ده‌مان وت ئه‌مانه‌ که‌ به‌سه‌ر شاردا ده‌فڕن ده‌یانه‌وێ سڵاوتان لێ بکه‌ن! مرۆڤ زه‌نده‌قی ده‌چوو. نه‌مان ده‌توانی کارێک بکه‌ین له‌ که‌ش و هه‌وای وه‌هادا.
به‌ چ بووجه‌یه‌ک له‌ ئوستانداری کوردستان کارتان ده‌ست پێ کرد؟
- به‌ هه‌زار و دوو سه‌د تمه‌ن! له‌ پێشدا ته‌له‌فونم بۆ خزم و که‌س و کارم کرد و ئه‌وانیش به‌ چه‌که‌وه‌ هاتن و چاودێریان له‌ من کرد. شاره‌بانی نه‌مابوو. ژاندارمری چه‌ک کرابوو. پادگانیش هه‌روه‌ها و... پاش ماوه‌یه‌ک به‌ تێکۆشانی به‌ڕێز سه‌در، دوو ملیۆن تمه‌ن له‌ وه‌زاره‌تی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ نێردرا بۆمان. ناوبراو پاشان 5 میلیون تمه‌نی له‌ دوکتور مه‌ده‌نی که‌ ئوستانداری خوزستان بوو وه‌رگرتبوو و له‌ سنووقی هێزی ده‌ریایی بۆ بووجه‌ی ئوستان قه‌رزی کردبوو. ئێمه‌ش خه‌ساره‌تی ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ دووکانیان سووتا بوو دا. چه‌ند عاره‌ق فرۆشێکیش بوون که‌ سه‌ر به‌ جووله‌که‌ و مه‌سیحیه‌کان بوون، ناویان له‌ لیسته‌که‌دا نه‌بوو. وتم ئه‌ی ناوی ئه‌مانه‌ له‌ کوێییه‌؟ وتیان نه‌ ئه‌مانه‌ جووله‌که‌ن! وتم موسڵمانه‌کان زه‌ره‌ریان نه‌کردووه‌، ده‌تانه‌وێ مافی ئه‌مانه‌ش بخۆن؟ وتم گه‌ر ناوی ئه‌مانه‌ نه‌بێ من به‌ هیچ که‌س پاره‌ ناده‌م... له‌وێ نزیکه‌ی دوو ملیۆن نیمم خه‌رج کرد. دوایی که‌ له‌ پاریس بووم، بیستمه‌وه‌ که‌ وتبوویان یونسی سێسه‌د ملیۆن تمه‌نی بودجه‌ی ئوستانداری داوه‌ به‌ حیزبی دیموکراتی کوردستان که‌ له‌ عێراق چه‌ک بکڕێ. نامه‌یه‌کم نووسی بۆ بازرگان، وتم که‌ ئێوه‌ ده‌زانن چه‌نده‌ پاره‌تان به‌ من داوه‌، ئه‌ی ئێستا بۆ متقت لێوه‌ نایا؟
ئێستا ڕاسیمان پێ بڵێ به‌ڕێز یونسی پاره‌ت دابوو یان نا؟
- (پێ ده‌که‌نێ) دوکتور قاسملووش هه‌ر ئه‌مه‌ی ده‌وت. ئه‌مانه‌ که‌ ده‌ڵێن له‌وانه‌یه‌ شتێک بوو بێ، به‌شه‌که‌ی ئێمه‌ش بده‌ ئیتر...
به‌ڕێز یونسی، له‌و چاوپێکه‌وتنه‌ کورتانه‌ی که‌ له‌گه‌ڵ دوکتور قاسملوودا هه‌تبووه‌، ناوبراوت چۆن بینی؟
-به‌ڕێز سهیل، قاسملوو مرۆڤێکی زۆر پڕ بوو، چینێکی زۆر له‌ هاوڕێیان و دۆستانی له‌ ده‌وری کۆببونه‌وه‌. ته‌نانه‌ت سه‌ره‌ک وه‌زیرانی فه‌رانسه‌، سه‌دری اعزه‌می ئاڵمان و... ناوبراو زۆر چاک زمانی ده‌زانی. به‌ باشی فه‌رانسه‌وی قسه‌ی ده‌کرد و به‌سه‌ر زمانه‌که‌دا زاڵ بوو. چیکی، ئینگلیسی، ئاڵمانی، ئاشوری، تورکی، کوردی و ڕووسی ده‌زانی. دوکتور قاسملوو زۆر له‌ دڵه‌وه‌ نزیک بوو. زۆر سیمپاتیکی هه‌بوو. هه‌موو که‌س به‌ ناوبراو عیلاقه‌یان هه‌بوو... دوکتور قاسملوو هه‌ر ئه‌و زه‌مانه‌ پێی وتم به‌مانه‌ بڵێ تورکه‌کان "ئوساندارانی" ئاگری و دیاربه‌کر هاتوون و پێیان وتووم کاکه‌ گیان ئه‌م حکوومه‌ته‌ درێژه‌ی شیعه‌ گه‌ریه‌که‌ی حکوومه‌ته‌که‌ی شا سمایلی سه‌فه‌وییه‌ و...زوڵم و زۆرتان لێ ده‌که‌ن. ئێمه‌ چه‌کتان پێی ده‌ده‌ین، پاره‌تان پێی ده‌ده‌ین، ئێوه‌ ته‌نیا له‌گه‌ڵیان شه‌ڕ بکه‌ن. قاسملوو پێی وتم، بڵێ به‌ به‌ڕێز خومه‌ینی، ئێمه‌ سه‌گه‌که‌ی خومه‌ینی به‌ تورکه‌کان و (حکوومه‌تی تورکیه‌) ناگۆڕینه‌وه‌. به‌ زۆر له‌ سه‌ر ئاو خاکی خۆمان به‌ره‌و ئه‌و لاوه‌ ده‌ر مه‌که‌ن. ئه‌مه‌ ده‌قی ئه‌و قسانه‌ بوو که‌ قاسملوو پێی وتم. وتی گه‌ر به‌ڕێز خومه‌ینی جنێویشمان پێی بدا به‌ نرختره‌ له‌ قسه‌کانی ئه‌مان. تووشی شه‌ڕمان مه‌که‌ن. ته‌واوی تێکۆشانی من له‌ ئوستانداری ئه‌وه‌ بوو که‌ تاکه‌ که‌سێک نه‌کۆژرێ. کارێکی زۆر ئه‌سته‌م بوو. کاتێک ڕه‌خنه‌م له‌ به‌ڕێز "سه‌در حاج سه‌ید جه‌وادی" وه‌زیری ده‌وڵه‌ت بوو، گرت، نامه‌یه‌کی بۆ نووسیم و نووسی بووی که‌ ئیتر کار له‌ کارا ترازاوه‌. ئێستا هه‌موو ڕۆژێک جنازه‌ دێننه‌وه‌. ئه‌و زه‌مانه‌ گوزه‌را، ئێستا زۆر به‌ ئاسانی ده‌کوژن...

ئێوه‌ چ کاتێک له‌ ئوستانداری کوردستان "ئیستعفاتان دا؟
- کاتێک ئاڵوگۆڕیان له‌ کابینه‌دا پێک هێنا. به‌ڕێز سه‌دری حاج سه‌ید جه‌وادی که‌ وه‌زیری ده‌وڵه‌ت بوو، ببووه‌ وه‌زیری "دادگستری". قه‌وڵ و قه‌راری من له‌گه‌ڵ ناوبراو ته‌واو بوو. "سه‌باغیان جێگه‌ی ناوبراوی گرته‌وه‌. هه‌رگیز مرۆڤێکی شیاو نه‌بوو بۆ هاوکاری کردن. ته‌له‌فونم بۆی کرد و پیرۆزباییم لێ کرد و وتم من "ئیستعفا" ده‌ده‌م. وتی نا تۆ بمێنه‌ره‌وه‌. وتم نا، له‌گه‌ڵ تۆدا ناتوانم کار بکه‌م. ئیستعفام دا و هاتم بۆ تاران.


سه‌رچاوه‌: سایتی "سوبحانه‌"
و: حه‌مید ته‌یموری
9/9/2005

وێنه‌: له‌ ماڵپه‌ڕی په‌یک نت وه‌رگیراوه‌.




جل و به‌رگی کوردی به‌ شێوازی نوێ



"پگاه‌ داهی فر" ساڵیانێکه‌ خه‌ریکی ئاماده‌ی نه‌خشه‌ و کاری"معماری" خانوبه‌ره‌يه. ناوبراو دوای ئه‌وه‌ی هاتووچۆی شاری سه‌رسنووریي مه‌ریوان ده‌کا عاشقی جل و به‌رگی ژنانی ناوچه‌که‌ ده‌بێ. پاش ئه‌وه‌ی هاتووچۆی خه‌یاته‌کانی ناوچه‌که‌ ده‌کا و فێری دوورینی جل و به‌گی کوردی به‌ ورده‌کاریه‌کانی ده‌بێ و ئینجا بڕیار ده‌دا جل و به‌رگی نوێ داهێنێ به‌ شێوازی جل و به‌رگی کوردی یه‌وه‌. خاتوو "پگاه‌ داهی فر" له‌ سه‌ر دوو جۆری جل و به‌رگی کوردی کاری کردووه‌ مه‌ریوانی یان سۆرانی و سه‌قزی. ناوبراو له‌ سه‌ر کاره‌کانی ده‌ڵێی:
ئه‌و جلانه‌ی که‌ خه‌یاتی ناوچه‌که‌ خه‌ریکین به‌ بێ ئه‌ندازه‌ی که‌سه كه‌ ده‌یدوورن، بۆ خۆیان گه‌ڵاڵه‌یه‌کیان هه‌یه‌ که‌ هه‌ر له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ بۆ هه‌موو که‌سێکی ده‌دوورن. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ که‌ بۆ هه‌ندێ که‌س جله‌کان گه‌وره‌یه‌ و بۆ هه‌ندێکی تریش ته‌سکه‌. من له‌ داڕشتنی گه‌ڵه‌ڵه‌کانم تێده‌کۆشم ئه‌و کێشانه‌ چاره‌سه‌ر بکه‌م. گرفتێکی تری ئه‌م جل و به‌رگانه‌ قۆڵه‌کانیه‌تی. درێژ بوونی قۆڵی جله‌کان جۆره‌ هه‌یبه‌تێکی مرۆڤانه‌ به‌ جله‌کان ده‌به‌خشێ، به‌ڵام له‌ هه‌مان کاتیشدا ده‌پێچێته‌ ده‌ست و پێوه‌.
شتێکی نوێ که‌ له‌م کارانه‌م ئه‌نجامم داوه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ له‌ هه‌ندێک به‌نی چکۆله‌ که‌ڵکم وه‌رگرتووه‌ که‌ به‌ هۆی ئه‌وانه‌وه‌ قۆڵه‌کان به‌ شێوازێکی زۆر جوان و ڕێک و پێک له‌ سه‌ر مچی ده‌ست کۆبێته‌وه‌و و له‌وه‌ی که‌ بپێچێ به‌ ده‌ست و پێوه‌ پێشگری بکا. که‌ڵک گرتن له‌م به‌نه‌ چکۆلانه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ده‌توانرێ به‌ ئاسانی قۆڵه‌کان وه‌کوو هه‌وه‌ڵ لێ بکه‌یته‌وه‌.(یان وه‌کوو فه‌قیانه‌ی لێ بکه‌یته‌وه‌.) ژنه‌ کورده‌کان هه‌ر له‌و چادره‌ ڕه‌شه‌ که‌ڵک وه‌رده‌گرن بۆ سه‌ر جل و به‌رگه‌ کوردیه‌کانیان که‌ ژنانی زۆربه‌ی ئێران که‌ڵکی لێ وه‌رده‌گرن. کێشه‌ی ئه‌م چادره‌ش ئه‌وه‌یه‌ که‌ ژنان ناتوانن به‌ ئاسانی ڕێی پێوه‌ بکه‌ن ئه‌م چادره‌ش ده‌بێ له‌ ژێری باڵیان کۆی بکه‌نه‌وه‌ و یان بیپێچنه‌ ده و‌ری پشتیانه‌وه‌ ئه‌مه‌ش جوانی جله‌ کوردییه‌کان ده‌شارێته‌وه‌.
یه‌کێک له‌و کارانه‌ی من کردوومه‌ ئه‌وه‌ بوو که‌ ژنه‌ کورده‌کانم هه‌ڵنا ڕه‌نگی جوان و زه‌ریف بۆ چادره‌کانیان هه‌ڵبژێرن بۆ سه‌ر جله‌کانیان، هه‌ر له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ چادره‌کانیان له‌ ژێر باڵیان کۆ نه‌که‌نه‌وه‌ گرێیه‌کی چکۆله‌م بۆ چادره‌که‌ داناوه‌ و له‌ ژێری چناکه‌ گرێ ده‌درێ یان به‌ که‌ڵانه‌وه‌ دای ده‌لکێنی که‌ له‌ خزانه‌ خواری چادره‌که‌ به‌رگری ده‌کا.
ژنانی کورد زۆر حه‌زیان له‌ خشڵ و مورو زه‌نگیانه‌یه‌، پاره‌ی ورده‌(سکه‌) ده‌دوورنه‌وه‌ به‌ جله‌کانیانه‌وه‌ و یان خشڵ ده‌که‌نه‌ ملیان. ته‌نانه‌ت ژنان پاره‌ و شتی وا به‌ کڵاوه‌کانیانه‌وه‌(کڵاوی ژنانه‌ و ڕه‌سه‌ن) ده‌دوورنه‌وه‌. به‌ سه‌رنجدان به‌و حه‌ز و ئاواته‌ی ژنانی کورد، من بڕیارمدا که‌ گه‌ڵاڵه‌ی نوێ بۆ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ زێڕ له‌ سه‌ر جلی کوردی داهێنم. بۆ نموونه‌ له‌ هه‌ندێک جێگا له‌ نه‌خشه‌ی ئه‌ستوونی(عه‌موودی) که‌ڵکم وه‌رگرتووه‌ یان به‌ هۆی نه‌خشه‌کانه‌وه‌ هه‌ندێک له‌ جێگای لاشه مرؤف‌ به‌رز یان کارێک بکه‌م که‌ لاوازتر پیشان بدرێ.
بهزاد: له‌ جلی کوردی دا ڕه‌نگی جۆراو جۆر ده‌بینرێ، له‌ دنیای ئه‌مڕۆژدا زیاتر له‌ سه‌ر جلی ساده‌ حه‌سێب ده‌که‌ن، تۆ چۆن له‌ سه‌ر ئه‌م کێشه‌یه‌ ڕاهاتووی؟
پگاه‌: ڕه‌نگ شتێکی زۆر جوانه‌. ده‌کرێ له‌ ڕه‌نگی زۆر که‌ڵک وه‌رگیرێ، به‌ڵام به‌ شه‌رتێک له‌گه‌ڵ یه‌کدا بێنه‌وه‌! له‌ جل و به‌رگی ناوچه‌ییدا خه‌ڵک حه‌زیان له‌و ڕه‌نگانه‌یه‌ که‌ دژی یه‌کن نه‌ ئه‌وه‌ی که‌ له‌گه‌ڵ یه‌کدا بگونجێن. من که‌ڵکم له‌ ڕه‌نگ وه‌رگرتووه‌، ته‌نانه‌ت ڕه‌نگی زیندوو به‌ڵام ئه‌و ڕه‌نگانه‌ی که‌ له‌گه‌ڵ یه‌کدا ده‌گونجێن.
ئایا ئه‌و هه‌له‌ت بۆ ڕه‌خسا ئه‌م جلانه‌ به‌ کیژانی جوانی مه‌ریوان پیشان ده‌ی و بیرو بۆچوونیان وه‌رگری؟
به‌ڵێ زۆر حه‌زم کرد که‌ پیشانگایه‌کی گشتی له‌ جله‌کان دابنێم و ته‌نانه‌ت بڕیار وابوو ئه‌م جلانه‌ و گه‌ڵاڵه‌ی نوێ جله‌کانیش بۆ ڕۆژی جیهانی ژنان پیشان بده‌ین به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ له‌ به‌ر دیاری کردنی سنوور بۆ ئه‌م کاره‌مان به‌رنامه‌که‌مان سه‌ری نه‌گرت و تێک چوو. ته‌نانه‌ت داوام له‌ کچه‌ جوانه‌ کورده‌کان کرد که‌ بۆ جل و به‌رگه‌کانم ببن به‌ "مانکن" و له‌ به‌رده‌م کامێره‌دا بوه‌ستن، به‌ڵام له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌مه‌ نه‌بێته‌ کێشه‌ بۆیان له‌م کاره‌ خۆیانیان بوارد.
پاش ماوه‌یه‌ک من پیشانگایه‌کی تایبه‌تیم دانا و زۆر که‌سیش پێشوازیان له‌و کاره‌م کرد. سه‌رئه‌نجام خۆم ناچار بووم ببم به‌ "مانکن" و مێرده‌که‌میش وێنه‌ بگرێ تاکوو لانی که‌م وێنه‌یه‌کمان له‌م گه‌ڵاڵانه‌ به‌ ده‌سته‌وه‌ بێ و له‌ بیریشمان نه‌چێ.
له‌م ساڵانه‌ی دواییدا به‌تایبه‌ت له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ گه‌ڵاڵه‌ دانانی جل و به‌رگی ژنان زۆر به‌ جل و به‌رگی کۆن و ناوچه‌ییه‌وه‌ ده‌چنه‌وه‌، به‌ بۆچوونی تۆ کاره‌کانت له‌م باره‌یه‌وه‌ تا چه‌نده‌ سه‌رکه‌وتوو بووه‌؟
پێداچوونه‌وه‌ که‌ جه‌نابت ئاماژه‌ت پێ کرد زیاتر له‌ سه‌ر جل و به‌رگی قاجاریه‌کاندا بووه‌ به‌ڵام له‌ پێوه‌ندی له‌ سه‌ر جل و به‌رگی کوردی تا ئه‌و جێگه‌ی که‌ من ده‌زانم هیچ لێکۆڵینه‌وه‌ نه‌بووه‌، هۆکاره‌که‌شی ئه‌وه‌یه‌ که‌ زۆر له‌ سه‌ر جل و به‌رگی کوردی(ڕیکلام) ته‌بلیغات نه‌کراوه‌.
بۆ نموونه‌ خه‌ڵکی زۆر جل و به‌رگی ده‌وره‌ی قاجاریان له‌ زنجیره‌ی ته‌له‌فزیه‌نی بینیووه‌ به‌ڵام به‌ جل و به‌رگی کوردی یه‌وه‌ به‌و جۆره‌ی که‌ شیاو بێ نه‌بینیووه‌ و تاکوو که‌سێک نه‌ڕواته‌ کوردستان، نابینێ که‌ ژنانی کوردستان چ جۆره‌ جل و به‌رگێک له‌ به‌ر ده‌که‌ن. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێ که‌ ده‌بیێ بچیته‌ نێو ئه‌و کۆمه‌ڵگایه‌ و له‌گه‌ڵ ئه‌و خه‌ڵکه‌دا بژی تاکوو نوێکاری ته‌واو ئه‌نجام بدرێ.

ئاماده‌کردنی ئه‌م چاو پێکه‌وتنه‌: بهزاد بلور
سه‌رچاوه‌: ماڵپه‌ڕی بی بی سی
و: حه‌مید ته‌یموری
ستۆکهۆڵم، 7/10/2005



tisdag, december 27, 2005

قبووڵ کردنی "کریستاڵی سوور" له‌ ته‌نشتی خاچی سوور و مانگی سوور



ئه‌و وڵاتانه‌ی که‌ کۆنواسیۆنی ساڵی 1949ی ژنڤ که‌ پێوه‌ندی به‌ هه‌ڵسوکه‌وتی سه‌رده‌می شه‌ڕ یان ئیمزا کردو وه‌ سیمبۆڵێکی نوێیان په‌سه‌ند کردووه‌ تاکوو ئیسرائیلیش سه‌رئه‌نجام بتوانێ به‌ ڕێکخراوی نێونه‌ته‌وه‌یی خاچی سور و مانگی سور بلکێ. ڕۆژی پێنج شه‌ممه‌ 8ی دیسامبری 2005 ناوه‌ندی کونفرانسی نێونه‌ته‌وه‌یی به‌ به‌شداری 192 وڵاتی ئیمزا که‌ری کۆنواسیۆنی ژنڤ له‌ شاری ژنفی سویس پێک هاتبوو ڕایان گه‌یاند که‌ پێشنیاری قبووڵ کردنی سیمبۆلێکی نوێ به‌ نێوی "کریستاڵی سوور" له‌ ته‌نیشتی دوو سێمبولی خاچی سوور و مانگی سوور به‌ زۆرینه‌ی ده‌نگی پێویستی دوو سێهمی وڵاتانی به‌شدار له‌ کۆبوونه‌وه‌که‌دا هه‌ڵبژاردووه‌. نوێنه‌ری وڵاتی سویس که‌ پێکهێنه‌ری ئه‌م کونفرانسه‌ بوو وتی: هیوای بووه‌ که‌پێشنیاری هه‌ڵبژاردنی سیمبۆڵێکی نوێ به‌ ده‌نگی زۆرینه‌ هه‌ڵبژێردرێ به‌ڵام به‌ کورتی قبووڵ کردنی ئاوه‌ها نیشانه‌یه‌ک به‌ ده‌نگی زۆرینه‌ سه‌رکه‌وتنێکی گه‌وره‌یه‌. به‌ هه‌ڵبژاردنی سێمبۆلی کریستاڵی سوور، له‌مه‌و به‌دوا له‌ ته‌نیشت خاچی سوور و مانگی سوور نیشانه‌ی ئاماده‌ بوونی یارمه‌تی ده‌رانی خاچی سوور بووه‌ و هه‌روه‌ها له‌ ئۆپراسیۆنی شه‌ڕدا ده‌توانرێ به‌ ئامبولانسه‌کانه‌وه‌ بچه‌سپێندرێ. سه‌رئه‌نجام ئیسرائیلیش دوای شه‌ست ساڵ ده‌توانێ ڕه‌سمه‌ن بێته‌ نێو ڕێکخراوی خاچی سووره‌وه‌.
تاکوو ئێستا ئه‌و ڕێکخراوانه‌ی له‌ نێو زۆربه‌ی وڵاتانی جیهان سێمبۆلی خاچی سوور ، یان له‌ نێو زۆربه‌ی وڵاتانی ئیسلامی مانگی سوور وه‌کوو سیمبۆلێکی دیاریکراو بۆ خۆیان هه‌ڵبژاردبوو، به‌ڵام ڕێکخراوی ئیسرائیلی "ماگن ده‌یڤید ئادوم" که‌ڵک له‌ نیشانه‌ی سێپه‌ڕی سووری داوود (یان ئه‌ستێره‌ی سووری داوود) وه‌رده‌گرێ، هه‌ر به‌ هۆی پرسی مه‌زهه‌بی و میللی ئه‌و سیمبۆلانه‌ی تری پێ قبووڵ نه‌ده‌کرا. به‌م هۆیانه‌وه‌، له‌ ماوه‌ی نزیکه‌ی شه‌ست ساڵ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی ئیسرائیل تێپه‌ڕده‌بێ، له‌ کاتێکدایه‌ که‌ ڕێکخراوه‌کانی خه‌یرخوازی خاچی سوور یان مانگی سوور زۆربه‌ی وڵاته‌کان له‌ جوڵانه‌وه‌ی خاچی سوور و مانگی سوور ئه‌ندام بوون، که‌چی ئیسرائیل ئه‌ندامی ئه‌م ڕێکخراوه‌یه‌ نه‌بووه‌.
تاکوو ساڵی 1979 و شۆڕشی گه‌لانی ئێران، سه‌ره‌ڕای خاچی سوور و هه‌یڤی سوور، نیشانه‌ی "شیر و خورشید" سوور ئێرانیش له‌ لایه‌ن جوڵانه‌وه‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی وه‌ په‌سه‌ند بوو. دوای ئه‌وه‌ی شێر و خورشیدی سوور نێوه‌که‌ی گۆڕا بۆ هه‌یڤی سوور، ئێران سێمبۆلی مانگی سووری قبووڵ کرد و نیشانه‌ی شێر و خورشیدی سوور له‌ نێو لیسته‌ی ڕێکخراوه‌که‌دا پاک کرایه‌وه‌. به‌شێک له‌ کۆنواسیونی ساڵی 1949ی ژنف به‌ کێشه‌ی یارمه‌تیدان له‌ ناوچه‌ی شه‌ڕدا پێوه‌ندی هه‌یه‌ و به‌ پێی ئه‌وه‌ هێزی نیزامی وڵاتانی ئیمزاکه‌ر ناچار بوون که‌ ئاسانکاری و چالاکی یارمه‌تیده‌ران به‌ برینداره‌کانی شه‌ڕ به‌ ئه‌ستۆ بگرن و بۆ نموونه‌ له‌ هێرش کردنه‌ سه‌ری ئه‌و ئامبولانسانه‌ی که‌ نیشانه‌ی خاچی سوور و مانگی سووری پێوه‌یه‌ ده‌ست پارێزی بکه‌ن. هه‌ر به‌و هۆیه‌ش، بۆ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ نیشانه‌یه‌کی نوێ پێویست بوو که‌ وڵاتانی ئیمزا که‌ری ئه‌م کۆنواسیۆنه‌ نیشانه‌ی دیاری کراو هه‌ڵبژێرن و په‌سه‌ندی بکه‌ن. هه‌ر به‌ بڕیاری ئه‌م کونفه‌رانسه‌ی ژنف، له‌مه‌و لا سیمبۆلی کریستاڵی سوور هه‌م جێگای ڕێزه‌ و هه‌م له‌و ئیمتیازانه‌ به‌رخورداره‌ ده‌بێ تاکوو ئێستا ئه‌و دوو سیمبۆله‌ی خاچی سوور و مانگی سوور هه‌یان بووه‌. له‌مه‌ولاش وڵاتانی جۆراوجۆر ده‌توانن له‌ "کریستاڵی سوور" یان خاچی سوور یان مانگی سوور که‌ڵک وه‌رگرن له‌ ئۆپراسیونی نێونه‌ته‌وه‌یی و شه‌ڕ و ئا له‌و بابه‌تانه‌دا.
کێشه‌ی شه‌ست ساڵه‌
له‌ جموجۆڵی کۆبوونه‌وه‌ی ئه‌م دوایه‌ی ژنف که‌ سێ ڕۆژی خایاند، هه‌ندێک له‌ وڵاتانی عه‌ره‌ب و ئیسلامی تێکۆشان پێشی هه‌ڵبژاردنی ئه‌و سێمبۆله‌ نوێیه‌ بگرن و هه‌روه‌ها ببنوونه‌ ڕێگرێک له‌ به‌رده‌م ئه‌وه‌ی که‌ ئیسرائیل نه‌بێته‌ ئه‌ندامی جوڵانه‌وه‌ی ڕێکخراوی خاچی سوور و مانگی سووریش. به‌تایبه‌تی نوێنه‌ری وڵاتی سوریه‌ له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ جه‌ختی ده‌کرده‌وه‌ که‌ هاووڵاتیانی سوری که‌ له‌ به‌رزایه‌کانی گوڵان نیشته‌ جێن له‌ ساڵی 1967 له‌ لایه‌ن سوپای ئیسرائیل داگیرکراوه‌، له‌ لایه‌ن هیچ ڕێکخراوێکی مرۆڤ دۆستانه‌وه‌ یارمه‌تی نه‌دراوون و له‌ به‌رانبه‌ر هه‌ڵبژاردنی سێمبۆلی نوێدا، داوای کرد که‌ مانگی سووری سوریه‌ ئیجازه‌ی ئه‌وه‌ی هه‌بێ که‌ ده‌ستی بگاته‌ ناوچه‌ی داگیر کراوی گوڵان. له‌ وه‌ڵامی سوریه‌دا نوێنه‌ری ئیسرائیل له‌ مه‌قه‌ڕی ئوروپایی ڕێکخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان له‌ ژنف که‌ له‌م کۆبونه‌وه‌یه‌دا به‌شدار بوو وتی: ئیسرائیل ئیجازه‌ نادا به‌و ڕێکخراوه‌ خێرخوازه‌ سوریه‌یانه‌ بێنه‌ به‌رزایه‌کانی گوڵان، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ نێوان ئه‌م دوو وڵاتانه‌دا پێوه‌ندی سیاسی نیه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش، به‌ هه‌ڵبژاردنی سیمبۆلی نوێ کۆتایی دێنێ به‌و کێشانه‌ی که‌ له‌ ساڵی 1949 ده‌ستی پێ کرد. له‌و ساڵه‌دا وڵاتانی عه‌ره‌بی له‌گه‌ڵ داواکردنی ڕێکخراوی یارمه‌تی ڕه‌سێنی ئیسرائیل بۆ په‌سه‌ندکردنی سێپه‌ڕی سووری داوود و له‌ ئاکامدا ببێت به‌ ئه‌ندامی ڕێکخراوی بزووتنه‌وه‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی خاچی سوور و مانگی سوور دژایه‌تیان کرد و له‌و کاته‌وه‌ تاکوو ئێستا ئیسرائیل ته‌نیا وه‌کوو چاودێر له‌ نێو ئه‌م بزووتنه‌وه‌دا ئاماده‌ بووه‌. کۆبوونه‌وه‌ی ئه‌م دواییه‌ی ژنف به‌ جه‌ختی ڕێکخراوی خاچی سووری وڵاته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئامریکا سه‌ری گرت و ئه‌و جه‌خته‌شی له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ بوو که‌ بوارێک بۆ ئیسرائیل بڕه‌خسێنێ که‌ ئه‌و وڵاته‌ ببێت به‌ ئه‌ندام و هه‌روه‌ها ئه‌و ڕێکخراوی خاچی سووری ئامریکا هه‌ڕه‌شه‌ی ئه‌وه‌ی کردبوو گه‌ر ئه‌و کاره‌ سه‌ر نه‌گرێ له‌ دانی ئه‌ندامیه‌تی به‌ ڕێکخراوی ناوبراو خۆی ده‌پارێزێ.
له‌ هه‌مان کاتیشدا ئیسرائیل جه‌ختی له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌کرده‌وه‌ که‌ "سێپه‌ڕی سووری داوود" په‌سه‌ند بکرێ. له‌ ئاپریلی ساڵی 2000 کۆمیته‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی خاچی سوور و فیدراسێۆنی نێونه‌ته‌وه‌یی ڕێکخراوی خاچی سوور و مانگی سوور له‌ پێشنیاری سێمبۆلێکی نوێ که‌ له‌ بواری مه‌زهه‌بی و میللی بێ لایه‌ن بێ پشتیوانیان کرد و وتیان قبووڵ کردنی نیشانه‌ی میللی ئیسرائیل ده‌توانێ به‌ داواکاری وڵاتانی تری له‌م بواره‌دا زه‌ره‌ر بگه‌یه‌نێ و زۆربوونی سێمبۆلی تر له‌تمه‌یه‌ بۆ بوون و نیشانه‌ و ڕه‌عایه‌ت کردنیان به‌تایبه‌تی له‌و ناوچانه‌ی که‌ شه‌ڕی تیا ده‌بێ. به‌ په‌سه‌ند کردنی سێمبۆلی نوێ "کریستاڵی سوور"، ئه‌و ناوه‌نده‌ی تاکوو ئێستا خۆی به‌ نێوی بزووتنه‌وه‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی خاچی سوور و هه‌یڤی سوور بانگ ده‌کرد، ئه‌وه‌ ئێستا ده‌بێ نێوی "کریستاڵی سوور" یش به‌و ڕێکخراوی خۆییه‌وه‌ زیاد بکا. بزووتنه‌وه‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی خاچی سوور و هه‌یڤی سوور، که‌ جارو بار به‌ کورتی(و هه‌ڵه‌) خاچی سووری نێونه‌ته‌وه‌یی بانگ ده‌کرێ، له‌ کۆمیته‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی خاچی سوور، فێدراسیۆنی نێونه‌ته‌وه‌یی ڕێکخراوه‌کانی خاچی سوور و هه‌یڤی سوور و 181 ڕێکخراوی خاچی سوور و هه‌یڤی سووری میللی که‌ ئه‌ندامی فێدراسیۆنن، پێک هاتووه‌. وه‌زیفه‌ی کۆمیته‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی خاچی سوور، که‌ ڕێکخراوه‌یه‌کی غه‌یره‌ ده‌وڵه‌تییه‌ به‌ڵام له‌ نێو مافی نێونه‌ته‌وه‌ییدا وه‌کوو ناوه‌ندێکی سه‌ربه‌خۆ ناسراوه‌، چاودێری کردنه‌ له‌ گیان و حه‌یسیه‌تی خه‌ڵک له‌ کاتی پێکدادانی هێزی نیزامی نێونه‌ته‌وه‌یی و ته‌نانه‌ت نێوخۆییشدا. ئه‌م ناوه‌نده‌ زۆرتر به‌ هۆی ئه‌و یارمه‌تی و هه‌نگاوانه‌ی له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ یه‌خسیری شه‌ڕدا ناوییه‌، ناوبانگی هه‌یه‌. فێدراسیۆنی نێونه‌ته‌وه‌یی ڕێکخراوگه‌لی خاچی سوور و هه‌یڤی سوور نه‌خشێکی ته‌نگاو ته‌نگ و چالاکی ڕێکخراوگه‌لی میللی خاچی سوور و هه‌یڤی سوور به‌ شێوه‌یه‌کی ئه‌رێنی نواندووه‌ و ته‌واوی ئه‌و ڕێکخراوانه‌، ڕێکخراوگه‌لێکی مرۆڤ دۆستانه‌، غه‌یره‌ سیاسی و بێ لایه‌نانه‌ و دڵخوازانه‌ دێنه‌ ژماردن و له‌ زۆربه‌ی ئۆپراسیۆنی جۆراوجۆر یارمه‌تی ڕه‌ساندن و چالاکی مرۆڤ دۆستانه‌ به‌شداریان کردووه‌.

سه‌رچاوه‌: سایتی بی بی سی
و: حه‌مید ته‌یموری
10/12/2005
ستۆکهۆڵم



| ئارشیڤ | په‌یوه‌ندی | بڵاگی تر | فۆنت |